Ζώντας με την άνοια

 

 Απλοποιήστε τις καθημερινές δραστηριότητες και δημιουργήστε ένα περιβάλλον θετικής αλληλεπίδρασης για τους ασθενείς με άνοια.

Πέρα από τις λέξεις: Η επικοινωνία στην άνοια

 

Image via pixabay.com

 Την στιγμή που διαβάζετε αυτό το άρθρο περίπου 36,6 εκατομύρια άνθρωποι έχουν άνοια. Είναι γεγονός, καθώς επίσης και η εκτίμηση ότι μέχρι το 2030 ο αριθμός αυτός αναμένεται να διπλασιαστεί.

  Είναι σαφές ότι αυτοί οι αριθμοί αντιστοιχούν σε αληθινούς ανθρώπους που ζουν δίπλα μας και-για πολλούς-στο ίδιο σπίτι. Το βάρος της φροντίδας των ασθενών στην Ελλάδα ακουμπά στους  συγγενείς συνήθως, καλώς στις περισσότερες περιπτώσεις αφού κανένας δεν γνωρίζει την προσωπικότητα και τις ανάγκες ενός ανθρώπου από κάποιον αγαπημένο του. Κι αυτό γιατί λόγω της προοδευτικής φύσης της κατάστασης η επικοινωνία δυσχεραίνει και ο φροντιστής καλείται να αναγνωρίσει την εκάστοτε ανάγκη, την επιθυμία του ασθενή όπως και αν αυτή εκφράζεται.

  Ο λόγος των ασθενών με άνοια παρουσιάζει κάποια χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την προοδευτική φύση των αλλαγών στις γνωστικές λειτουργίες (μνήμη, γλώσσα, κρίση, προσοχή, αντίληψη, κοινωνικές δεξιότητες) και η βαρύτητά τους είναι ανάλογη με το στάδιο άνοιας στο οποίο βρίσκεται ο ασθενής. Παρατηρείται λοιπόν:

• "Κενός" λόγος (λέξεις συνδεδεμένες μεταξύ τους χωρίς νόημα)
• Στερεότυπος λόγος (επαναλήψεις φράσεων πχ "Πότε θα φύγουμε;", "Γιατί δεν φεύγουμε;", "Πότε θα φύγουμε")
• Παραφασίες (αντικαταστάσεις λέξεων από ψευδολέξεις πχ. αντί για "τρένο"--> "τρέλο")
• Δυσκολία στην ολοκλήρωση προτάσεων
• Δυσκολία στην εύρεση των σωστών λέξεων
• Δυσκολία στην παρακολούθηση μεγάλων συζητήσεων
• Δυσκολία στην κατανόηση του χιούμορ, της ειρωνίας, του σαρκασμού
• Περιορισμένη ικανότητα να παραμονής στο ίδιο θέμα
• Απώλεια ροής της σκέψης

  Ο στόχος της επικοινωνίας μεταξύ του ασθενή και του φροντιστή του είναι ένας και είναι διπλός: από την μία η παροχή της καλύτερης δυνατής φροντίδας και της ποιότητας διαβίωσης του ασθενή με άνοια και από την άλλη μία επιτυχημένη, ευχάριστη και ήρεμη καθημερινότητα για τον φροντιστή. Πρακτικά, η καλή επικοινωνία μεταξύ του φροντιστή και του ασθενή αντανακλά πολλαπλά οφέλη στην καθημερινότητα: 

• εξοικονομεί χρόνο
• προλαμβάνει πιθανά λάθη (...και εξοικονομεί χρονο!)
• κρατά σε ηρεμία τον ασθενή (και τον φροντιστή)
• περιορίζει το αίσθημα ανημποριάς του ασθενή
• περιορίζει την απομόνωση και το αίσθημα απώλειας της προσωπικότητας
• ενισχύει το συναισθηματικό "δέσιμο"
• βελτιώνει την αυτοεκτίμηση του ασθενή και του φροντιστή
• περιορίζει το άγχος και την εξουθένωση
• γλιτώνει χρήματα σε βάθος χρόνου
• περιορίζει την πιθανότητα κακοποίησης

  Με λίγα λόγια η επιτυχημένη επικοινωνία μεταξύ του ασθενή με άνοια και του φροντιστή του έχει πρακτικά και συναισθηματικά οφέλη. Ο ασθενής που θέλει να διατηρήσει μία καθημερινότητα λειτουργική και ευχάριστη για το μεγαλύτερο δυνατό χρονικό διάστημα ακολουθεί συστηματική φαρμακοθεραπεία, συχνή παρακολούθηση από τον νευρολόγο του και θεραπεία γνωστικής αποκατάστασης. Η αντιμετώπιση για την επίτευξη μίας πιο λειτουργικής επικοινωνίας στην άνοια είναι κάπως ιδιότυπη. Οι τεχνικές απευθύνονται κυρίως στους φροντιστές, είτε πρόκειται για μέλη της οικογένειας είτε για επιστήμονες υγείας. Κι επειδή πρόκειται ακριβώς για τεχνικές, ενθαρρύνεται η εφαρμογή τους από όλα τα άτομα που έρχονται σε επαφή με τον ασθενή. Ενδεικτικά, αναφέρουμε κάποιες τεχνικές διευκόλυνσης της επικοινωνίας σε καθημερινή βάση χωρίς την άμεση χρήση υλικών και άλλων θεραπευτικών μέσων:

# Περιορίστε τους περισπασμούς: Δημιουργήστε ένα περιβάλλον φιλικό προς την επικοινωνία-κλείστε την τηλεόραση/ ραδιόφωνο, "απλοποιήστε" το περιβάλλον
# Επιτύχετε και διατηρήστε βλεματική επαφή: Ειδικότερα όταν κάνετε κάποια δραστηριότητα μαζί προσπαθήστε να βρίσκεστε μπροστά στον ασθενή και να μην κινείτε τα χέρια σας κοντά στο στόμα (βλ. "απλοποιήστε" το περιβάλλον!). Κοινοποιείτε πάντα την παρουσία σας για να μην τρομάζει και ταράζεται.
# Μην υποτιμάτε τις ικανότητες επικοινωνίας του ασθενή: Πολλές φορές παρασυρόμαστε και μιλούμε στους ηλικιωμένους με παράξενο -και καθόλου αποτελεσματικό- τρόπο: οι Αγγλόφωνοι τον ονομάζουν "elderspeak". Μιλούμε δυνατά και αργά, χρησιμοποιούμε απλές λέξεις, μικρές προτάσεις, κάνουμε μόνο κλειστού τύπου ερωτήσεις, δίνουμε μεμονωμένες οδηγίες. Παρόλο που σε ορισμένες περιπτώσεις (πχ. ηλικιωμένους  με προβλήματα ακοής) και σε ασθενείς σε προχωρημένα στάδια μπορεί και να αποδειχτούν αποτελεσματικές τεχνικές επικοινωνίας, σε ασθενείς σε πρώιμα στάδια που διατηρούν καλές γνωστικές επιδόσεις, το "elderspeak" μπορεί να είναι προσβλητικό και να προκαλέσει προστριβές. Επίσης έχει βρεθεί ότι όχι μόνο δεν ωφελεί αλλά μπορεί ακόμη και να περιορίσει την ικανότητα αντίληψης σύνθετων προτάσεων.
# Μιλήστε για τα παλιά: Με αυτό τον τρόπο ο ασθενής δένεται συναισθηματικά με τον συνομιλητή και διατηρεί ένα αίσθημα ασφάλειας και αυτοπεποίθησης καθώς οι παλιές αναμνήσεις διατηρούνται καλύτερα στην άνοια.
# Μην αγνοείτε τον "κενό" λόγο: Μέσα στις σκόρπιες λέξεις και τις ασυναρτησίες μπορεί να βρίσκεται αυτό που ο ασθενής θέλει να σας πει. Δώστε σημασία και ακούστε προσεκτικά.
# Δώστε ερεθίσματα: Μην μένετε μόνο στην λεκτική επικοινωνία. Χρησιμοποιήστε νοήματα, εικόνες, εκφράσεις.
# Προσαρμόστε το περιβάλλον: Κάνετε το περιβάλλον που ζει ο ασθενής πιο λειτουργικό τοποθετώντας ευανάγνωστα ημερολόγια, σήματα, φωσφοριζέ ταινίες, φωτογραφίες σε στοχευμένα σημεία (πχ. στην έξοδο ή στην πόρτα της τουαλέτας).
# Εφαρμόστε καθολικές "επικοινωνιακές τακτικές": Αγκαλιάστε τον ασθενή, χαμογελάστε του, κάνετε πράγματα μαζί, πηγαίνετε βόλτα, τραγουδήστε, διαβάστε. Με λίγα λόγια χαρείτε την ζωή και τον χρόνο με τον άνθρωπό σας!

Ευαγγελία Δ. Σούπη

Λογοθεραπεύτρια

Κομνηνών 39 και Χασιώτη

Ιωάννινα

evageliasoupi@gmail.com

Βιβλιογραφία

1. Ferri CP, Prince M, Brayne C, Brodaty H, Fratiglioni L, et al. (2005), Global prevalence of dementia: a Delphi consensus study. Lancet 366: 2112–2117. doi: 10.1016/S0140-6736(05)67889-0

2. Dennis M (April 1976). "Dissociated naming and locating of body parts after left anterior temporal lobe resection: an experimental case study". Brain Lang 3 (2): 147–63. doi: 10.1016/0093-934X(76)90013-4

3. Ripich, D. N., Carpenter, B. D. and Ziol, E. W. (2000), Conversational Cohesion Patterns In Men And Women With Alzheimer'S Disease: A Longitudinal Study. International Journal of Language & Communication Disorders, 35: 49–64. doi: 10.1080/136828200247241

4.Tomoeda K. C., Bayles K. A., Boone D.R. , Kaszniak A.W., Slauson T.J. (1990), Speech rate and syntactic complexity effects on the auditory comprehension of alzheimer patients. Journal of Communication Disorders, 23 (2):151–161 doi: 10.1016/0021-9924(90)90019-U

5. Kemper S., Harden T., (1999), Experimentally disentangling what's beneficial about elderspeak from what's not. Psychology and Aging, Vol 14(4), 656-670. doi: 10.1037/0882-7974.14.4.656

Δυσφαγία: Συμβουλές για Επιτυχημένα Γεύματα

 Η δυσφαγία είναι κοινό χαρακτηριστικό σύμπτωμα πολλών ασθενειών που προκαλούν βλάβες στο νευρικό σύστημα. Σε πολλές περιπτώσεις οι ασθενείς φτάνουν να χρειάζονται την βοήθεια νοσηλευτικού προσωπικού ή των συγγενών που τους φροντίζουν για τη διαδικασία του φαγητού. Εάν φροντίζετε κάποιον που χρειάζεται τη βοήθειά σας στη σίτιση, αντιλαμβάνεστε την προσπάθεια, την προσοχή και τον χρόνο που απαιτεί από κάθε πλευρά. Οι συμβουλές παρακάτω θα σας βοηθήσουν να επιτύχετε ευκολότερα, ασφαλέστερα και -γιατί όχι;- πιο ευχάριστα γεύματα:

• Προετοιμάστε ένα ήρεμο περιβάλλον.
• Σιγουρευτείτε ότι ο ασθενής μπορεί να αναπνεύσει από την μύτη. Εάν χρειαστεί καθαρίστε την.
• Ελέγξτε εάν η τεχνητή οδοντοστοιχία (μασέλα) είναι σταθερή.
• Μη γεμίζετε το κουτάλι.
• Χρησιμοποιήστε κανονικά μαχαιροπήρουνα (όχι πολύ βαθιά ούτε μυτερά). Εάν χρειαστεί χρησιμοποιήστε ειδικά μαχαιροπήρουνα και σερβίτσια σε συνεννόηση με τον εργοθεραπευτή
• Εάν είναι εφικτό, χρησιμοποιήστε κανονικά ποτήρια ή ειδικά κύπελλα με εγκοπή για την μύτη και όχι κύπελλα με στόμιο.

"flexi cup" ή "nose cut cup" ή "κύπελλο εκμάθησης πόσης"

• Σε περιπτώσεις μειωμένης λειτουργικότητας των χεριών, μπορούν να χρησιμοποιηθούν καλαμάκια αλλά μόνο εάν τα χείλη κλείνουν επαρκώς (ώστε να αποφευχθεί η εισροή αέρα που ενισχύει την εισρόφηση). Τα καλαμάκια πρέπει να αποφεύγονται όταν υπάρχει έντονο το αντανακλαστικό δαγκώματος. Εάν ο ασθενής δυσκολεύεται να ρουφήξει χρησιμοποιήστε μικρότερο καλαμάκι.
• Όταν βοηθάτε τον ασθενή να φάει, σταθείτε απέναντι ώστε να έχετε αμφίδρομη βλεματική επαφή. Μην στέκεστε όρθιος/α καθώς αυτό μπορεί να κάνει τον ασθενή να τεντώνει τον λαιμό προς τα επάνω.
• Αφιερώστε και αφήστε αρκετό χρόνο στην ώρα του φαγητού.
• Περιμένετε να καταπιεί ο ασθενής. Μην δίνετε την επόμενη κουταλιά ή γουλιά πολύ σύντομα. Εάν καταπιεί θα το καταλάβετε από την κίνηση του λάρυγγα. Καθαρίστε το στόμα από τυχόν υπολείμματα.
• Καθίστε ακριβώς απέναντι από τον ασθενή όταν δίνετε το φαγητό. Σιγουρευτείτε ότι το κουτάλι ή το πηρούνι μπαίνει στο στόμα σε ευθεία. Εάν χρειαστεί πιέστε λίγο την γλώσσα. Ενθαρρύνετε τον ασθενή να πάρει ο ίδιος την τροφή στο στόμα του και βγάλτε αμέσως το πηρούνι ή κουτάλι. Μην το καθαρίζετε στα χείλη ή στα δόντια.
• Φροντίστε ώστε τα χείλη του ασθενή να είναι κλειστά όταν μασάει ή καταπίνει (βοηθήστε εάν χρειαστεί).
• Εάν χρειαστεί ξαναζεστάνετε το φαγητό. Οι κρύες τροφές δεν έχουν αρκετή γεύση, είναι δύσκολο να φαγωθούν και έτσι δεν δίνουν αρκετό ερέθισμα.
• Προτιμήστε να ταμπονάρετε το στόμα του ασθενή (παρά να το σκουπίζετε).
• Μην κάνετε ερωτήσεις στον ασθενή όταν τρώει. Δώστε σύντομες οδηγίες.

"Nευρογενείς ασθένειες όπως η Νόσος του Parkinson, η Νόσος Alzheimer, η Σκλήρυνση κατά Πλάκας, η Μυασθένεια Gravis και βλάβες του κεντρικού νευρικού συστήματος όπως το Αγγειακό Εγκεφαλικό Επεισόδιο, η Κρανιοεγκεφαλική Κάκωση και η Εγκεφαλική Παράλυση μπορεί να συνοδεύονται από δυσφαγία."

• Σε περίπτωση εισρόφησης (δείτε εδώ) ενθαρρύνετε τον ασθενή να βήξει δυνατά. Εάν χρειαστεί εφαρμόστε την λαβή Heimlich. Διακόψτε την σίτιση μέχρι να επανέλθει ο ρυθμός αναπνοής.
• Εάν δε λειτουργεί το αντανακλαστικό της κατάποσης εφαρμόστε πιέσεις κάτω από το πηγούνι.
• Σε περίπτωση κόπωσης, μπορεί να βοηθήσουν μικρές μπουκιές με μεγαλύτερη συχνότητα και ξεκούραση πριν από το φαγητό.
• Μπορεί να χρειαστεί να καθαρίζει ο ασθενής τον λαιμό του συχνά.
• Ο ασθενής θα πρέπει να κάθεται για 15 λεπτά μετά το φαγητό.
• Δώστε ένα χάπι τη φορά με ένα κουτάλι.
• Φροντίστε την στοματική του υγιεινή. (δείτε εδώ)
• Κάποιες φορές, οι τεχνητές οδοντοστοιχίες δεν εφαρμόζουν σωστά λόγω των αλλαγών που συμβαίνουν στο στόμα. Ειδικές κόλλες μπορούν να βοηθήσουν να μείνουν σταθερές. Εάν χρειαστεί απευθυνθείτε σε οδοντίατρο.
• Σε περιπτώσεις σιελόρροιας αποφύγετε τις πολύ έντονες γεύσεις.
• Είναι πολύ σημαντικό να προσέξετε τον τρόπο που σερβίρετε το φαγητό. Ο ασθενής πρέπει να το χαίρεται. Η μυρωδιά και η γεύση παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο καθώς αυξάνουν την αισθητικότητα του στόματος.
• Απλοί τρόποι για να διατηρήσετε τη μυρωδιά και τη γεύση είναι:

τρόφιμα στον ατμό ή στο γκριλ

ελαφριές σάλτσες

ποικιλία φαγητού

μπαχαρικά

σωστές θερμοκρασίες 

Θυμηθείτε πως αν αντιληφθείτε κάτι διαφορετικό από τη συνηθισμένη διαδικασία πρέπει να απευθυνθείτε άμεσα σε ΩΡΛ.

Σημείωση: Το παρόν κείμενο δεν αποτελεί πηγή αναφοράς για ακαδημαϊκά έργα. Απαγορεύεται η μερική ή ολική αντιγραφή του.

Ευαγγελία Δ. Σούπη
Λογοθεραπεύτρια
Κομνηνών 39 και Χασιώτη
Ιωάννινα
evageliasoupi@gmail.com

Πώς να μειώσετε τις πιθανότητες εμφάνισης πνευμονίας λόγω εισρόφησης

Η πνευμονία λόγω εισρόφησης είναι μία από τις πιο σοβαρές επιπλοκές της δυσφαγίας. Ο όρος "εισρόφηση" (aspiration) χρησιμοποιείται για να περιγράψει την κατάσταση κατά την οποία τροφές ή υγρά περνούν από τον λάρυγγα στην τραχεία και καταλήγουν στους πνεύμονες, αντί για τη φυσιολογική πορεία της τροφής από τον οισοφάγο στο στομάχι κατά την κατάποση. Επαναλαμβανόμενα περιστατικά εισρόφησης μπορεί να οδηγήσουν σε πνευμονία.

Βεβαίως, ο καλύτερος τρόπος περιορισμού του κινδύνου εισρόφησης είναι η πλήρης αξιολόγηση του μηχανισμού κατάποσης από ωτο-ρινο-λαρυγγολόγο και ειδικό λογοθεραπευτή, ο οποίοι θα εντοπίσουν το πρόβλημα, θα οργανώσουν το κατάλληλο θεραπευτικό πλάνο για τη βελτίωση της κατάποσης και θα ορίσουν τις καταλληλότερες και ασφαλέστερες τροφές και υγρά για την κάθε περίπτωση.

Ωστόσο, ο ίδιος ο ασθενής μπορεί να βοηθήσει τον εαυτό του κάνοντας κάποια απλά βήματα προς τη βελτίωση της διαδικασίας κατάποσης, παράλληλα με τις οδηγίες του λογοθεραπευτή του. Κι αυτό γιατί η έρευνα έχει εντοπίσει κάποιους παράγοντες που επιβαρρύνουν την κατάσταση του ασθενή με δυσφαγία, που όμως μπορεί να χειριστεί και να αντιμετωπίσει ο ίδιος:

1. Φτωχή στοματική υγιεινή/ εξάρτηση της στοματικής υγιεινής από τρίτους:

Η ίδια η εισρόφηση σαν κατάσταση είναι άσχημη, αλλά επιβαρρύνεται και από αυτό το οποίο εισροφάται. Η φτωχή στοματική υγιεινή προκαλεί συσσώρευση βακτηριδίων στο στόμα. Τα βακτήρια αυτά μεταφέρονται στους πνεύμονες μαζί με το σάλιο και τις τροφές που εισροφούνται προκαλώντας λοιμώξεις. Αυτός ο κίνδυνος μπορεί να περιοριστεί με συχνό βούρτσισμα των δοντιών, των ούλων και της γλώσσας και με τη χρήση ενός καλού αντισηπτικού στόματος.

2. Εξάρτηση της σίτισης από τρίτους.

Συνήθως σε ιδρύματα, οι επαγγελματίες φροντιστές καλούνται να σιτίσουν όσους περισσότερους ασθενείς μπορούν σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Έτσι, δίνονται μεγάλες μπουκιές, πολύ γρήγορα, κάτι που δεν επιτρέπει σε στρατηγικές υποβοήθησης της κατάποσης να λειτουργήσουν (πχ. πολλές καταπόσεις για μία μπουκιά, χορήγηση υγρών για να παρασύρουν τυχόν υπολείμματα τροφής). Σε αυτή την περίπτωση ο φροντιστής θα πρέπει να ενημερωθεί για την κατάσταση του ασθενούς από την οικογένεια και να συμβουλευτεί έναν ειδικό λογοθεραπευτή για τυχόν τεχνικές που μπορεί να χρησιμοποιήσει κατά τη σίτιση ώστε να αποφύγει τον κίνδυνο πνευμονίας.

3. Αδύναμος βήχας.

Ο βήχας είναι η φυσική προστασία του σώματος από την εισρόφηση. Οπότε στη δυσφαγία ένας έντονος, δυνατός βήχας ναι, κάνει καλό! Εάν ο βήχας είναι αδύναμος, πολλές φορές μπορεί να βελτιωθεί με τη θεραπεία κατάποσης. Ένα ακόμη προληπτικό μέσο κατά της πνευμονίας είναι η καλή σωματική κατάσταση, εννοώντας πως οποιαδήποτε φυσική δραστηριότητα είναι καλύτερη από την ακινησία. Το άτομο που κινείται κατά τη διάρκεια της ημέρας έχει πολύ λιγότερες πιθανότητες να αναπτύξει πνευμονία από εισρόφηση από εκείνο το άτομο που δεν δραστηριοποιείται.

4. Ένα στεγνό στόμα αναπτύσσει περισσότερα βακτήρια.

Μία πολύ συχνή παρενέργεια πολλών φαρμάκων είναι το στεγνό στόμα ή ξηροστομία. Όταν μειώνεται η παραγωγή σάλιου, τα βακτήρια συσσωρεύονται και αυξάνεται η πιθανότητα εμφάνισης ουλίτιδας και τερηδόνας. Αυτό μας οδηγεί ξανά στην πρώτη παρατήρηση με τα βακτήρια που ταξιδεύουν προς τους πνεύμονες. Εάν τα φάρμακα του ασθενή του προκαλούν ξηροστομία, μπορεί να το συζητήσει με τον γιατρό του για να δει εάν μπορεί να του χορηγήσει κάποιο άλλο φάρμακο χωρίς αυτή την παρενέργεια.

5. Ξεκούραση μετά το φαγητό.

Ο κίνδυνος εισρόφησης δεν σταματά μόλις τελειώσει το γεύμα. Τα άτομα με δυσφαγία μπορεί να διατηρήσουν μικρά κομμάτια τροφής στο λαιμό τους ακόμα και μετά την κατάποση. Σε αυτή την περίπτωση η βαρύτητα είναι πολύ καλός φίλος καθώς, όσο περισσότερο χρόνο παραμείνει όρθιος ο ασθενής, τόσο περισσότερες πιθανότητες υπάρχουν αυτά τα μικρά κομμάτια τροφής να βρουν το δρόμο τους προς το στομάχι. Εάν ο ασθενής ξαπλώσει αμέσως μετά το γεύμα, υπάρχει πολύ μεγάλη πιθανότητα τα υπολείμματα τροφής να καταλήξουν στον αεραγωγό. Επίσης, όταν το άτομο βρεθεί σε οριζόντια θέση μετά το φαγητό, υπάρχει και η περίπτωση να παλινδρομήσει το οξύ το στομάχου και να καταλήξει στους πνεύμονες. Αφήνουμε λοιπόν, τον χρόνο και τη βαρύτητα να λειτουργήσουν υπέρ μας μετά το γεύμα.

6. Κάπνισμα

Προσθέστε και την εισρόφηση στον μακρύ κατάλογο των κινδύνων από το κάπνισμα. Το κάπνισμα αυξάνει την "μόλυνση" στο στόμα και περιορίζει τη λειτουργικότητα των πνευμόνων. Ένα "βρώμικο" στόμα και ενας αδύναμος βήχας είναι η συνταγή καταστροφής για κάποιον με δυσφαγία. Άρα ο κίνδυνος εισρόφησης είναι άλλος ένας λόγος  να κόψει κανείς το κάπνισμα

Μαζί με τις οδηγίες του γιατρού και του λογοθεραπευτή σας, η εφαρμογή αυτών των μηχανισμών μπορεί να περιορίσει την πιθανότητα εμφάνισης πνευμονίας από εισρόφηση και να βοηθήσει στην ταχύτερη αποκατάσταση της δυσφαγίας.

Additional Reading

• Langmore S, Terpenning M, Schork A, Chen Y, Murray J, Lopatin D, Loesche W.  Predictors of Aspiration Pneumonia: How Important Is Dysphagia? Dysphagia 13:69–81 (1998).

• Scannapieco FA. Role of oral bacteria in respiratory infection. J Periodontol. 1999 Jul;70(7):793-802.

Ευαγγελία Δ. Σούπη
Λογοθεραπεύτρια
Κομνηνών 39 και Χασιώτη
Ιωάννινα
evageliasoupi@gmail.com

Προβλήματα Κατάποσης στη Νόσο Alzheimer: Αναγνώριση και Αντιμετώπιση

image via Colossal

Τα προβλήματα κατάποσης μπορεί  να αποτελέσουν κοινό σύμπτωμα πολλών εκφυλιστικών νευρολογικών και νευρο-μυικών νόσων. Η νόσος Alzheimer (ΝΑ) είναι μία προοδευτική άνοια που προκαλεί προβλήματα σίτισης και κατάποσης.

Αρχικά, οι ασθενείς αποκτούν αγνωσία τροφής δηλαδή δεν αναγνωρίζουν οπτικά το φαγητό ως τροφή όταν τοποθετείται μπροστά τους. Για παράδειγμα, εάν τους ζητηθεί να επιλέξουν μεταξύ ενός σάντουιτς, ενός μολυβιού και ενός ψαλιδιού ποιο τρώγεται, δεν μπορούν να αναγνωρίσουν το σάντουιτς ως βρώσιμο. Αυτό τους δυσκολεύει να δεχτούν την τροφή στο στόμα και να την καταπιούν και εξηγεί τη βραδύτητα στο να ανοίξουν το στόμα και να δεχτούν φαγητό.

Με την εξέλιξη της άνοιας οι ασθενείς αναπτύσσουν απραξία σίτισης και κατάποσης. Η απραξία σίτισης εμφανίζεται ως δυσκολία χειρισμού των μαχαιροπήρουνων: μπορεί να γυρίζουν το κουτάλι ή το πηρούνι στο χέρι χωρίς να είναι σίγουροι ποιο άκρο θα χρησιμοποιήσουν. Η απραξία κατάποσης προκαλεί δυσκολία στην έναρξη του στοματικού σταδίου: οι ασθενείς είτε μετακινούν την τροφή μέσα στο στόμα γιατί δεν είναι σίγουροι τι θα κάνουν με αυτή και πώς να ξεκινήσουν την κατάποση, είτε κρατούν την τροφή στο στόμα χωρίς καμία κίνηση της γλώσσας. Αυτοί οι ασθενείς εμφανίζουν επίσης στοματική αγνωσία τροφής. Όταν η τροφή δεν αναγνωρίζεται στο στόμα, δεν υπάρχει λόγος να ξεκινήσει η στοματική φάση της κατάποσης. Αυτό οδηγεί στη διατήρηση της τροφής στο στόμα χωρίς κατάποση.

Μαζί με την απραξία κατάποσης, ο ασθενής με ΝΑ μπορεί να παρουσιάσει αλλαγές στη φυσιολογία της κατάποσης: περιορισμό στην πλευρική κίνησης της γλώσσας για τη μάσηση, καθυστέρηση στην έναρξη της φαρυγγικής φάσης και κινητικές ανωμαλίες του φάρυγγα που περιλαμβάνουν αμφοτερόπλευρη αδυναμία, περιορισμένη ανύψωση λάρυγγα και περιορισμένη οπίσθια κίνηση της βάσης της γλώσσας.

Συχνά, η αγνωσία και η απραξία κατάποσης εμφανίζονται σε αρχικό στάδιο και επιδεινώνονται μέχρι να προκαλέσουν σημαντική καθυστέρηση στην είσοδο της τροφής στο στόμα διακινδυνεύοντας τη πλήρη διατροφή και ενυδάτωση. Κάποιοι ασθενείς μπορεί να χρειαστούν 3-4 λεπτά για την έναρξη κάθε μοναδικής κατάποσης.

Σε πολλές περιπτώσεις τεχνικές αύξησης της αισθητικότητας πριν από την έναρξη της σίτισης ή κατά τη διάρκεια, μπορεί να επιταχύνουν το στοματικό στάδιο και και την έναρξη της κατάποσης. Οι διαδικασίες ενίσχυσης της αισθητικότητας είναι υπό τον έλεγχο του φροντιστή και μπορούν να χρησιμοποιηθούν επιτυχώς για ένα διάστημα με τα άτομα με άνοια. Θεωρούνται αντισταθμιστικές καθώς δε μπορούν να μεταβάλλουν τον κινητικό έλεγχο της κατάποσης αλλά και θεραπευτικές αφού αλλάζουν τη διάρκεια της κατάποσης. Οι τεχνικές αύξησης της αισθητικότητας περιλαμβάνουν την παροχή ερεθισμάτων (βλωμού/μπουκιάς) που διαφέρουν σε όγκο, γεύση, θερμοκρασία, υφή:

• αύξηση της πίεσης του κουταλιού στη γλώσσα κατά τη σίτιση
• παροχή βλωμού με ξινή γεύση
• παροχή κρύου ερεθίσματος (τροφής)
• παροχή βλωμού που απαιτεί μάσηση
• παροχή βλωμού μεγάλου όγκου
• εφαρμογή απτικού ερεθίσματος

Η άνοια τύπου Alzheimer μπορεί να είναι μία σταδιακά επιδεινούμενη κατάσταση ή μπορεί να οδηγήσει σε ταχεία επιδείνωση. Σε κάθε περίπτωση ο λογοθεραπευτής θα πρέπει να κρίνει πότε παύει να ωφελείται ο ασθενής από τη θεραπεία κατάποσης οπότε και οφείλει να διακόψει ή να συστήσει παρεντερικό σωλήνα για ασφαλέστερη και πληρέστερη σίτιση σε προχωρημένα στάδια.

Βιβλιογραφία

1. Longeman J. (1998). Evaluation and Treatment of Swallowing Disorders. USA: pro-ed
2. Cichero J., Murdoch B. (2006). Dysphagia Foundation, Theory and Practice. USA: Wiley

Ευαγγελία Δ. Σούπη
Λογοθεραπεύτρια
Κομνηνών 39 και Χασιώτη
Ιωάννινα
evageliasoupi@gmail.com

Νόσος Alzheimer: Μάθετε τα σημάδια

Στη Νόσο Alzheimer η πρώιμη ανίχνευση είναι το πρώτο βήμα για την αποτελεσματική αντιμετώπιση και χειρισμό της. Τα παρακάτω χαρακτηριστικά είναι ενδεικτικά πιθανής ύπαρξης Νόσου Alzheimer.

image via behance.net

#1 Η μνήμη αλλάζει σε τέτοιο βαθμό που επηρεάζει την καθημερινότητα του ατόμου

Ένα από τα πιο τυπικά συμπτώματα της Νόσου Alzheimer, ειδικότερα στα πρώιμα στάδια είναι ότι οι ασθενείς ξεχνούν πρόσφατες πληροφορίες. Για παράδειγμα:

•  Βασίζονται σε βοηθήματα μνήμης (π.χ. σημειώματα ή ηλεκτρονικές συσκευές) ή σε μέλη της οικογένειας για πράγματα που χειρίζονταν μόνοι τους.
• Κάνουν τις ίδιες ερωτήσεις ξανά  και ξανά
• Ξεχνούν σημαντικές ημερομηνίες και γεγονότα

"Τυπικές αλλαγές λόγω ηλικίας: Κάποιες φορές οι άνθρωποι ξεχνούν ονόματα ή ραντεβού αλλά τα θυμούνται αργότερα."

____

#2 Αλλαγές στον σχεδιασμό ή στην επίλυση προβλημάτων

Μερικοί άνθρωποι μπορεί να παρουσιάσουν δυσκολία στη συγκέντρωση και χρειάζονται περισσότερο χρόνο να κάνουν πράγματα από ότι παλιοτερα.

• Πολλοί άνθρωποι μπορεί να βιώσουν αλλαγές στην ικανότητά τους να αναπτύξουν και να ακολουθήσουν ένα σχέδιο ή να δουλέψουν με αριθμούς.
• Μπορεί να συναντήσουν προβλήματα να εφαρμόσουν μία γνωστή τους συνταγή ή να συντονιστούν στην προκαθορισμένη μηνιαία πληρωμή των λογαριασμών.

 "Τυπικές αλλαγές λόγω ηλικίας: Περιστασιακά λάθη σε οικονομικά ζητήματα."

 ___

#3 Δυσκολία στην ολοκλήρωση οικείων εργασιών

Τα άτομα με Νόσο Alzheimer συχνά δυσκολεύονται να ολοκληρώσουν καθημερινές δουλειές όπως:

• να οδηγήσουν μέχρι μία οικεία τοποθεσία
• να διαχειριστούν έναν προϋπολογισμό στη δουλειά τους
• να θυμηθούν τους κανόνες ενός αγαπημένου παιχνιδιού.

"Τυπικές αλλαγές λόγω ηλικίας: Ζήτηση βοήθειας περιστασιακά για τη ρύθμιση ηλεκτρικών/ ηλεκτρονικών συσκευών."

____

#4 Αποπροσανατολισμός στον χώρο και στον χρόνο

Τα άτομα με Νόσο Alzheimer μπορεί να χάσουν τη ροή του χρόνου: να μπερδεύουν ημερομηνίες, εποχές.

• Μπορεί να δυσκολεύονται να καταλάβουν κάτι εάν δε συμβαίνει αμέσως.
• Μερικές φορές μπορεί να ξεχνούν πού είναι ή πώς έφτασαν εκεί.

"Τυπικές αλλαγές λόγω ηλικίας: Το να μπερδεύει κανείς την ημέρα της εβδομάδας αλλά τη βρίσκει αργότερα."

____

 

#5 Δυσκολία στην κατανόηση οπτικών ερεθισμάτων και χωρικών σχέσεων

• Μπορεί να δυσκολεύονται να διαβάσουν, να υπολογίσουν μία απόσταση και να προσδιορίσουν χρώματα ή διαφορές.
• Σε επίπεδο αντίληψης, μπορεί να προσπερασουν έναν καθρέφτη και να σκεφτούν ότι κάποιος άλλος είναι στο δωμάτιο. Δηλαδή μπορεί να μην αντιληφθούν ότι οι ίδιοι είναι το άτομο στον καθρέφτη.

"Τυπικές αλλαγές λόγω ηλικίας: Αλλαγές στην όραση λόγω καταράκτη."

____

#6 Προβλήματα με λέξεις στην ομιλία και στη γραφή

• Τα άτομα με Νόσο Alzheimer μπορεί  να συναντήσουν πρόβλημα στο να παρακολουθήσουν ή να συμμετέχουν σε μία συζήτηση. Μπορεί να σταματήσουν στο μέσο μίας κουβέντας και είτε να μην μπορούν να συνεχίσουν ή είτε να επαναλαμβάνονται. Μπορεί να τους δυσκολεύει το λεξιλόγιο, να μην μπορούν να βρούν τη σωστή λέξη ή να χρησιμοποιούν λάθος λεξεις.

"Τυπικές αλλαγές λόγω ηλικίας: Περιστασιακή δυσκολία να βρεθεί η σωστή λέξη."

 ____

#7 Τοποθέτηση αντικειμένων σε λάθος μέρος και απώλεια της ικανότητας διατήρησης σειράς γεγονότων

Ένας άνθρωπος με Νόσο Alzheimer μπορεί να τοποθετεί αντικείμενα σε ασυνήθιστα μέρη

• Τα άτομα με Νόσο Alzheimer μπορεί να χάνουν πράγματα και να μην μπορούν να αναπολήσουν τις προηγούμενες κινησεις τους ώστε να τα ξαναβρούν. Μερικές φορές μπορεί να κατηγορήσουν κάποιον για κλοπή. Αυτό μπορεί να συμβαίνει πιο συχνά καθώς περνά ο καιρός.

"Τυπικές αλλαγές λόγω ηλικίας: Τοποθέτηση αντικειμένων σε λάθος μέρος μερικές φορές."

 ____

#8 Περιορισμένη ή φτωχή κρίση

Τα άτομα με Νόσο Alzheimer μπορεί να παρουσιάζουν ασυνήθιστες αλλαγές στην κρίση ή όταν καλούνται να πάρουν μία απόφαση.

• Για παράδειγμα μπορεί να κρίνουν επιπόλαια τη διαχείρηση χρημάτων, δίνοντας υπερογκα ποσά σε τηλεπωλήσεις.
• Μπορεί να μην περιποιούνται τον εαυτό τους αρκετά ή να μη δίνουν τόση σημασία στην υγιεινή τους.

"Τυπικές αλλαγές λόγω ηλικίας: Το να παίρνει κανείς μία λάθος απόφαση πότε-πότε."

____

#9 Απόσυρση από τη δουλειά ή τις κοινωνικές δραστηριότητες

• Ένα άτομο με Νόσο Alzheimer μπορεί να αρχίσει να αποσύρεται από χόμπι, κοινωνικές δρστηριότητες, εργασίες ή αθλήματα.
• Μπορεί επίσης να αποφεύγει κοινωνικές επαφές λόγω των αλλαγών που βιώνει.

"Τυπικές αλλαγές λόγω ηλικίας: Να νιώθει κανείς κάποιες φορές πως έχει κουραστεί από τις επαγγελματικές, οικογενειακές και κοινωνικές υποχρεώσεις."

____

#10 Αλλαγές στη διάθεση και στην προσωπικότητα

Η διάθεση και η προσωπικότητα των ατόμων με Νόσο Alzheimer μπορεί να αλλάξει.

• Μπορεί να είναι ταραγμένοι, καχύποπτοι, μελαγχολικοί, φοβισμένοι ή αγχωμένοι.
• Μπορεί να ταράζονται εύκολα σε μέρη που δεν αισθάνονται άνετα.

"Τυπικές αλλαγές λόγω ηλικίας: Όταν κανείς κάνει πράγματα με συγκεκριμένο τρόπο και ενοχλείται όταν η ρουτίνα του διακόπτεται."

Handout from Alzheimer's Association

Ευαγγελία Δ. Σούπη
Λογοθεραπεύτρια
Κομνηνών 39 και Χασιώτη
Ιωάννινα
evageliasoupi@gmail.com

Ο ρόλος του λογοθεραπευτή στην άνοια

 Λόγω της προοδευτικής φύσης των ασθενειών που σχετίζονται με την άνοια οι λογοθεραπευτές έχουν την ηθική ευθύνη να παράσχουν κατάλληλες υπηρεσίες που θα ωφελήσουν τους ασθενείς και θα μεγιστοποιήσουν τη λειτουργικότητά τους σε όλα τα στάδια της νόσου. Φυσικά η ενασχόληση του λογοθεραπευτή με την άνοια (όπως και με κάθε διαταραχή) προϋποθέτει το κατάλληλο εκπαιδευτικό υπόβαθρο, την εμπειρία και την κατάρτιση του ίδιου πάνω στο θέμα (ASHA, 2005a).

Οι υπηρεσίες που ο λογοθεραπευτής καλείται να παρέχει σε έναν ασθενή με άνοια και στην οικογένειά του είναι πολυσύνθετες και καλύπτουν όλο το φάσμα της παρεμβατικής διαδικασίας. Ο ρόλος του λογοθεραπευτή ξεκινά με την αξιολόγηση και την περιγραφή των δεξιοτήτων και των δυσκολιών του ασθενή όσον αφορά στην επικοινωνία˙ έτσι συμβάλλει στη διαφοροδιάγνωση του εκάστοτε συνδρόμου και εξακριβώνει πότε οι δυσκολίες στην επικοινωνία επιδρούν στη συμπεριφορά και στην καθημερινή ζωή του ασθενή. Επιπλέον, συμβουλεύει και παρέχει στον πάσχοντα εξωτερικά βοηθήματα για να βοηθήσει τη μνήμη, την εύρεση λέξεων και κατ’ επέκτασιν και την επικοινωνία και ασχολείται με τα προβλήματα σίτισης και κατάποσης που μπορεί να προκύψουν. Ταυτόχρονα, ο λογοθεραπευτής οφείλει να ενημερώσει τους φροντιστές για τα προβλήματα επικοινωνίας των ασθενών, να συμβουλέψει παρέχοντας στατηγικές για τη διευκόλυνση της επικοινωνίας, να τους εκπαιδεύσει ώστε να μπορούν να χειριστούν πιθανές δυσκολίες σίτισης και κατάποσης. Επίσης, στις ευθύνες του λογοθεραπευτή έγκειται η προσαρμογή της καθημερινότητας του πάσχοντα σε πρόσφορο έδαφος για την καλλιέργεια της επικοινωνίας και η παραπομπή του ασθενή και της οικογένειάς του σε κατάλληλους ειδικούς όταν χρειάζεται (Bryan & Maxim, 2006).

Στις ΗΠΑ ο ASHA (2005b) έχει εκδώσει μία σειρά αναφορών, σύμφωνα με τις οποίες επεξηγείται ο ρόλος, η εργασία, η εμπλοκή του λογοθεραπευτή σε περιπτώσεις άνοιας, αποσαφηνίζοντας τις δεξιότητες που πρέπει να αναπτύξει ο ειδικός και διαχωρίζοντας τις ευθύνες του αναφορικά με άλλους ειδικούς διαφορετικού επιστημονικού κλάδου. Σύμφωνα με τον ASHA (2005a) λοιπόν, ο ρόλος του λογοθεραπευτή στην άνοια περιλαμβάνει τα εξής:

Αναγνώριση: αναγνωρίζει και ανιχνεύει τα άτομα που κινδυνεύουν από την άνοια, λαμβάνοντας υπόψιν την πρόσπτωση και την επικράτηση της άνοιας σε διαφορετικούς μορφωτικά και γλωσσικά πληθυσμούς

Αξιολόγηση: επιλέγει και παρέχει κλινικά, μορφωτικά και γλωσσικά κατάλληλες προσεγγίσεις για τη διάγνωση και αξιολόγηση των γνωστικών διαταραχών επικοινωνίας της άνοιας σύμφωνα με την πορεία της νόσου

Παρέμβαση: επιλέγει και παρέχει κλινικά και γλωσσικά κατάλληλες τεχνικές εξάσκησης βάσει δεδομένων με στόχο την άμεση παρέμβαση στα άτομα με άνοια και την έμμεση παρέμβαση μέσω των φροντιστών και των περιβαλλοντικών αλλαγών

Συμβουλευτική: παρέχει κατάλληλες συμβουλές στα άτομα με άνοια, στους οικείους τους και στους φροντιστές σχετικά με τη φύση της άνοιας και της πορείας της

Συνεργασία: συνεργάζεται με τα άτομα με άνοια και με τους προσωπικούς τους και τους επαγγελματίες φροντιστές για την ανάπτυξη πλάνων παρέμβασης για τη διατήρηση των γνωστικών-επικοινωνιακών και λειτουργικών ικανοτήτων στο μέγιστο βαθμό κατά την εξέλιξη της νόσου

Διαχείριση του Περιστατικού: υπηρετεί ως διαχειριστής, συντονιστής ή επικεφαλής ομάδας ώστε να εγγυηθεί την έγκαιρη παράδοση ενός περιεκτικού σχεδίου διαχείρισης

Εκπαίδευση: αναπτύσσει μαθήματα και διδάσκει, εποπτεύει και καθοδηγεί μελλοντικούς λογοθεραπευτές στην έρευνα, αξιολόγηση, διάγνωση και θεραπεία των γνωστικών-επικοινωνιακών προβλημάτων που σχετίζονται με την άνοια˙ εκπαιδεύει οικογένειες, φροντιστές, άλλους επαγγελματίες και το κοινό σχετικά με τις ανάγκες επικοινωνίας των ατόμων με άνοια

Συνηγορία: συνηγορεί σε υπηρεσίες για άτομα με άνοια˙ εξυπηρετεί ως ειδικός μάρτυρας

Έρευνα: προάγει τη γνώση των γνωστικών-επικοινωνιακών προβλημάτων στις άνοιες και τη θεραπεία τους μέσα από την έρευνα

(ASHA, 2005a). 

Οι ευθύνες που προκύπτουν από συνολικά τα παραπάνω στοιχεία αφορούν σε μεγάλο βαθμό το λογοθεραπευτή που εργάζεται στα πλαίσια μίας διεπιστημονικής ομάδας αλλά και εκείνον που ασκεί το επάγγελμα του μεμονωμένα.

Η λογοθεραπεία σε ασθενείς με άνοια - γενικές παραδοχές

Η λογοθεραπευτική παρέμβαση στην άνοια γίνεται εξατομικευμένα, ανάλογα με τα γνωστικά ελλείμματα, το στάδιο της νόσου όπου βρίσκεται ο ασθενής, τις προσδοκίες και τη διάθεση του ασθενή για συνεργασία καθώς και τη συμμετοχή ή όχι των φροντιστών. Στην άνοια θεραπευτικοί στόχοι δεν εφαρμόζονται μόνο στον ίδιο τον ασθενή αλλά και στα μέλη της οικογένειας ή/ και στους επαγγελματίες φροντιστές του.

Η λογοθεραπευτική παρέμβαση τις περισσότερες φορές παρέχεται στο σπίτι του ασθενή, σε κέντρα ημέρας ή σε ιδρύματα όπου φιλοξενούνται. Επειδή οι παρεμβάσεις είναι βραχύχρονες και μη παλινορθωτικές από τη φύση τους, οι λογοθεραπευτές πρέπει να έχουν υπόψη τις εξής παραδοχές για την άνοια:

• Οι στόχοι παρέμβασης υπάρχουν για να εμποδίσουν περαιτέρω επιδείνωση της επικοινωνίας και για να διατηρήσουν στο υψηλότερο επίπεδο την ικανότητα αυτή 
• Οι παρεμβατικές διαδικασίες πρέπει να εστιάζουν σε στρατηγικές παρά σε δοκιμασίες και επαναλαμβανόμενες ασκήσεις.
• Τα πρωτόκολλα παρέμβασης μπορεί να εκτελεστούν από κάποιον άλλο εκτός του λογοθεραπευτή
• Δε θα ωφεληθούν όλοι οι ασθενείς με άνοια από τη λογοθεραπεία
• Οι λογοθεραπευτές σε συνεργασία με τους υπεύθυνους φροντιστές πρέπει να επιχειρήσουν να αναπτύξουν απλές, πρακτικές λύσεις για το χειρισμό των καθημερινών προβλημάτων που σχετίζονται με την άνοια
• Οι λογοθεραπευτές μπορεί να χρειαστεί να συμβουλέψουν για το πρόγραμμα ή τις διαταραχές άλλους επαγγελματίες υγείας

Η στοχευμένη λογοθεραπεία κατευθυνόμενη άμεσα προς την αποκατάσταση του ανοϊκού ασθενή συχνά αποτυγχάνει εξαιτίας της προοδευτικής γνωστικής έκπτωσης. Σε πολλές περιπτώσεις, η κατάσταση επιβαρρύνεται από την περιορισμένη προσοχή, τις διαταραχές μνήμης, την περιορισμένη οξυδέρκεια και την έλλειψη κινήτρου που συνοδεύουν πολλές νόσους που σχετίζονται με άνοια.

Αντίθετα από τη λογοθεραπεία σε ασθενείς με αφασία (από εγκεφαλικό επεισόδιο ή κάκωση), όπου το πρόγραμμα γίνεται πιο σύνθετο και απαιτητικό όσο βελτιώνεται η γλώσσα, η θεραπεία στους ασθενείς με άνοια πρέπει να απλοποιείται καθώς εξελίσσεται η διανοητική έκπτωση. Για αυτούς τους ασθενείς πρέπει να δίνεται έμφαση στην ενίσχυση της χρήσης των διατηρούμενων λειτουργιών και να περιορίζεται ο αριθμός των περιβαλλοντικών περισπασμών, παρά να παρουσιάζονται νέες μέθοδοι επικοινωνίας.

Ο στόχος της λογοθεραπείας για τους ανοϊκούς ασθενείς είναι να διατηρήσουν την επικοινωνία για όσο δυνατόν περισσότερο. Οι θεραπευτικές αρχές περιλαμβάνουν την αντιμετώπιση της εξέλιξης της υποκείμενης νόσου και θέσπισης ενός προγράμματος αποκατάστασης που εκμεταλλεύεται τις σχετικά διατηρημένες συμπεριφορές και διδάσκει στον φροντιστή απλούς και συγκεκριμένους τρόπους επικοινωνίας.

Ευαγγελία Δ. Σούπη
Λογοθεραπεύτρια
Κομνηνών 39 και Χασιώτη
Ιωάννινα
evageliasoupi@gmail.com

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

• Ross G., Cummings J., Benson D., (1990). Speech and Language Alterations in Dementia in Dementia Syndromes. Aphasiology, 4:4, 339-352

• Spilkin M., and Bethlehem D., (2003). A Conversation Analysis approach to facilitating communication with memory books. International Journal of Speech-Language Pathology, 5:2, 105-118

 

• Tonkovich J., (1999). Managing the Long-Term Communication and Memory Consequences of Dementia. Neurophysiology and Neurogenic Speech and Language Newsletter, 9:5, 9-14

• American Speech-Language-Hearing Association, (2005a). The Roles of Speech-Language Pathologists Working with Individuals with Dementia-Based Communication Disorders: Position Statement [Position Statement]. Available from www.asha.org/policy

• Bayles K., Kim E., (2003). Improving the Functioning of Individuals with Alzheimer’s Disease: Emergence of Behavioral Interventions. Journal of Communication Disorders, 36: 327-343

• Cummings J., Benson D., (1992). Dementia: A Clinical Approach. Boston: Butterworth  

• Griffiths H., Baldwin B., (1989). Speech Therapy for Psychogeriatric Services. Luxury or Necessity?. Psychiatric Bulletin, 13, 57-59 

• Hegde M. & Davis D., (2005). Clinical Methods and Practicum in Speech-Language Pathology. (4^th Ed.). USA: Singular Thomson Learning