Ας μιλήσουμε για τα meltdown των αυτιστικών ατόμων

 

Τα meltdown που βιώνουν οι αυτιστικοί δεν πρέπει να συγχέονται με τα tantrums, τα ξεσπάσματα θυμού δηλαδή. Τα meltdown χαρακτηρίζονται από πλήρη απώλεια ελέγχου, υπερφόρτωση των αισθήσεων, κυριεύουν σώμα και μυαλό. Δεν πρόκειται λοιπόν για μία συμπεριφορά που το αυτιστικό άτομο επιλέγει. Είναι ακούσια και μπορεί να συμβούν σε οποιαδήποτε ηλικία, οποιαδήποτε στιγμή, ακόμη και πολλές φορές τη μέρα. Η εικόνα ενός meltdown, μίας κρίσης κατάρρευσης, ποικίλλει από άτομο σε άτομο και η αιτία που τα προκαλεί μπορεί να είναι διαφορετική για το καθένα και την κάθε περίπτωση.

«A meltdown is not a word you use to describe a bad day. It’s not a panic attack. It’s not a mental health episode. It’s not a tantrum and it’s not something a small child does several times a day- unless of course that child is autistic.»

Ashlea McKay, The M Word: We need to talk about adult autistic meltdowns, Medium

Πώς φαίνεται; 

Κλωτσιές, μπουνιές, τράβηγμα μαλλιών, κραυγές, χτύπημα κεφαλιού, φωνές, πτώσεις στο έδαφος, κλάμα, δάγκωμα, καταστροφή αντικειμένων, επίθεση σε άλλα άτομα, αυτοτραυματισμοί, τρέξιμο, περπάτημα, σκαρφάλωμα, ταχύτερες επαναλαμβανόμενες κινήσεις, κρύψιμο αυτιών και προσώπου, εμβρυακή στάση, είναι μερικές μόνο από τις σωματικές αντιδράσεις σε ένα meltdown. Το αυτιστικό άτομο δεν έχει πρόθεση να βλάψει κάποιον κατά τη διάρκεια μιας κατάρρευσης. Ο χρόνος που χρειάζεται ένα αυτιστικό άτομο να ανακάμψει μετά από το meltdown ποικίλλει από μερικά λεπτά έως μήνες, ιδιαίτερα στην περίπτωση ενός σημαντικού burnout.

Πώς βιώνει ένας αυτιστικός το meltdown;

Όσα γνωρίζαμε για τα meltdown των αυτιστικών ατόμων αφορούσαν το βίωμα των δικών τους ανθρώπων γιατί εκεί εστίαζε κατά κύριο λόγο η έρευνα. Ήταν άγνωστο πώς το ίδιο το άτομο βιώνει αυτή την κρίση. Καθώς οι αυτιστικές φωνές δυναμώνουν και πλέον τους παρέχεται χώρος και τρόπος να επικοινωνήσουν τις εμπειρίες τους μπορούμε να μάθουμε από πρώτο χέρι πόσο συγκλονιστικό βίωμα είναι μία τέτοια κατάρρευση για τα αυτιστικά άτομα αλλά και πώς μπορούμε να βοηθήσουμε.

Οι ίδιοι οι αυτιστικοί περιγράφουν πως στη διάρκεια μίας τέτοιας κρίσης αισθάνονται κατακυριευμένοι από πληροφορίες, αισθήσεις και κοινωνικό και συναισθηματικό στρες. Βιώνουν ακραία συναισθήματα θυμού, θλίψης και φόβου. Έχουν δυσκολίες στην σκέψη και στη μνήμη κατά τη διάρκεια του meltdown, ενώ δεν μπορούν να ελέγξουν τον εαυτό τους. Περιγράφουν την κατάσταση ως απελευθέρωση των ακραίων τους συναισθημάτων. Ένα πλήρες meltdown μπορεί να προκαλέσει φοβερή εξάντληση στο άτομο και να χρειαστεί να αποσυρθεί για πολύ χρόνο μετά.

Πού οφείλεται;

Ένα meltdown μπορεί να προκύψει μετά από αισθητηριακή υπερφόρτωση του ατόμου, όταν συσσωρεύονται απαιτήσεις επί απαιτήσεων, επειδή το άτομο κάνει masking είτε μετά από κόπωση ή εξάντληση.

Γνωρίζουμε πως τα αυτιστικά άτομα βιώνουν υψηλότερα ποσοστά προβλημάτων στον ύπνο σε σύγκριση με το γενικό πληθυσμό. Τα προβλήματα αυτά σχετίζονται σε μεγάλο βαθμό με χειρότερη λειτουργικότητα κατά τη διάρκεια της ημέρας. Επίσης, η καταπίεση και η προσπάθεια απόκρυψης της αισθητηριακής υπερφόρτωσης μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε σωματικό πόνο. Το masking από μόνο του, είτε αφορά στην κάλυψη των αισθητηριακών δυσκολιών, είτε στην κοινωνικότητα και τη συμπεριφορά είτε στα συναισθήματα του ατόμου, αποτελεί σημαντικό παράγοντα στρες και χρόνιου τραύματος.

It’s a constant battle to keep oneself from doing what comes naturally. We put on new personas or shave down our own to their skeletal remains. We are naturally square pegs trying to twist ourselves into neurotypical round holes.

The Autlaw, Autistic Masking IS trauma, Medium.

Η τελετουργική ρουτίνα των αυτιστικών προσφέρει δομή στην καθημερινότητα κάθε ατόμου, ώστε να μη χρειάζεται να σκεφτεί επιπλέον πράγματα όταν ήδη ασχολείται με κάτι. Κάνοντας τα ίδια πράγματα κάθε μέρα το βοηθά να εστιάσει σε αυτό που θέλει. Οι τελετουργίες δηλαδή εξυπηρετούν τις εκτελεστικές λειτουργίες. Η αλλαγή στη ρουτίνα προκαλεί κόπωση καθώς το άτομο παλεύει να μεταφέρει την προσοχή του από τη μία δραστηριότητα στην άλλη με ταχύτητα. Όταν το αυτιστικό μυαλό φτάνει στο όριό του, το άτομο αποσύρεται και ασχολείται έντονα με κάτι που το ενδιαφέρει (monotropic thinking). Ο εκνευρισμός προκύπτει καθώς το άτομο ζει σε έναν κόσμο που δεν είναι φτιαγμένος αυτό. Η ζωή είναι ένας διαρκής αγώνας καθώς οι άλλοι περιμένουν να συμπεριφερθεί με όποιον τρόπο, αντιδρά αυτόματα κάνοντας masking, βομβαρδίζεται με αφόρητη λεκτική και αισθητηριακή πληροφορία, το αυτιστικό άτομο δυσφορεί και πολλές φορές αδυνατεί να επικοινωνήσει τη δυσφορία του (ιδιαίτερα εάν δεν έχει πρόσβαση σε εναλλακτικά μέσα επικοινωνίας), απορροφά τα συναισθήματα των άλλων (hyper-empathy) και οδηγείται σε κατάρρευση.

Πολλές φορές τα αυτιστικά άτομα αποφεύγουν ό,τι και όποιον μπορεί να προκαλέσει ένα meltdown ή ακόμη επιδιώκουν να απομονωθούν όταν νιώσουν ότι η κατάρρευση πλησιάζει. Είναι ένας τρόπος να αποφύγουν τη ζημιά: εκείνο το κακό , τη βλάβη που μπορεί να προκληθεί στο σώμα τους, στα συναισθήματά τους και στις σχέσεις τους.

Φυσιολογία του meltdown 

Κατά τη διάρκεια μιας κατάρρευσης συμβαίνουν σύνθετες αλληλεπιδράσεις μεταξύ του εγκεφάλου, του νευρικού συστήματος και νευροβιολογικών διαδικασιών. Η αισθητηριακή υπερευαισθησία οδηγεί σε αυξημένη απόκριση στα αισθητηριακά ερεθίσματα κάτι που μπορεί να συμβάλει στη συναισθηματική δυσφορία. Η διαδικασία της πέψης και η όρεξη για φαγητό αλλάζουν. Μπορεί να εμφανιστεί τρέμουλο, ιδρώτας. Η αμυγδαλή είναι υπεύθυνη για την επεξεργασία των συναισθημάτων. Σε περίπτωση κινδύνου παίρνει τον έλεγχο και οδηγεί σε συναισθηματική φόρτιση. Ο υποθάλαμος ελέγχει τις ασυνείδητες λειτουργίες π.χ. τον καρδιακό ρυθμό, τη θερμοκρασία του σώματος. Κατά τη διάρκεια ενός meltdown η καρδιά χτυπά δυνατά και πολύ γρήγορα, οι μύες σφίγγουν, οι παλάμες μπορεί να ιδρώνουν, η πίεση του αίματος αυξάνεται και εκτρέπεται προς τους μύες (για να προετοιμαστει το άτομο για να παλέψει ή να διαφύγει). Ταυτόχρονα εκλύονται ορμόνες που σχετίζονται με το στρες, όπως η αδρεναλίνη και η κορτιζόλη.

Επίδραση του meltdown στις εκτελεστικές λειτουργίες

Οι εκτελεστικές λειτουργίες αφορούν την επίλυση προβλημάτων, τη διατήρηση της προσοχής, τη μνήμη, την οργάνωση, τη διατήρηση μιας ακολουθίας, την έναρξη ενός έργου, τη μετάβαση από μία δραστηριότητα σε μία άλλη κλπ. Οι εκτελεστικές λειτουργίες του ατόμου επηρεάζονται, πολλώ δε μάλλον εάν ήδη παρουσιάζει δυσκολία σε οποιαδήποτε από αυτές. Αυτό σημαίνει πως δεν μπορεί κανείς να κάνει το αυτιστικό άτομο να «συνέλθει» μιλώντας του με λογικό τρόπο. Κατά τη διάρκεια ενός meltdown το άτομο δυσκολεύεται να λάβει αποφάσεις, δεν μπορεί να συγκεντρωθεί και να επιλύσει προβλήματα, ξεχνά καθώς η εργαζόμενη μνήμη του επηρεάζεται, δεν μπορεί να οργανώσει τις σκέψεις του.

Πώς επηρεάζεται ο λόγος την ώρα του meltdown;

Η επεξεργασία της γλώσσας αφορά τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη γλωσσική πληροφορία πέρα από την ακοή. Κατά τη διάρκεια ενός meltdown η επεξεργασία γραπτών και προφορικών πληροφοριών μπορεί να είναι αδύνατη. Το άτομο δυσκολεύεται πολύ στην εύρεση λέξεων, στην κατανόηση αφηρημένων εννοιών, στην επεξεργασία των ερωτήσεων και αδυνατεί να λάβει νέες πληροφορίες. Επηρεάζονται οι ανώτερες γλωσσικές δεξιότητες όπως η πρόβλεψη, η εξαγωγή συμπερασμάτων, η επίλυση προβλημάτων. Το αυτιστικό άτομο μπορεί να καταβάλλεται εύκολα από άτομα που μιλούν καθώς ακόμα και η ακρόαση της ομιλίας μπορεί να επιδεινώσει ένα meltdown.

Ένα meltdown μπορεί να επηρεάσει κάθε μορφή επικοινωνίας (νοήματα, χειρονομίες, εκφράσεις προσώπου, τόνο φωνής κλπ), όχι μόνο την ομιλία. Η επικοινωνία των επιθυμιών και των αναγκών είναι αδύνατη, γραπτώς ή προφορικώς. Το αυτιστικό άτομο πιθανό να μη μπορεί να μιλήσει, να μην μπορεί να αλληλεπιδράσει λεκτικά. Μπορεί να παρουσιάζεται αυξημένη ηχολαλία, επανάληψη λέξεων ή φράσεων ανασύροντας φράσεις από τη μνήμη του καθώς αδυνατεί να κατασκευάσει νέες εκείνη την στιγμή (gestalt language processing). Τα επίπεδα άγχους είναι τόσο υψηλά, τόσο έντονη η αισθητηριακή υπερφόρτιση που επηρεάζεται άμεσα ο ρυθμός και η ροή της ομιλίας του παρουσιάζοντας εικόνα ταχυλαλίας και τραυλισμού: η ομιλία του μπορεί να είναι γρήγορη και αποδιοργανωμένη, να παρουσιάζει διακοπτόμενη ροή επαναλαμβάνοντας φωνές, συλλαβές, λέξεις, κάνοντας παύσεις. Ο λόγος του μπορεί να είναι κατηγορηματικός ή τηλεγραφικός και να μίλα ακατάπαυστα μη προσέχοντας τι λέει. Μπορεί να βρίζει ανεξέλεγκτα, να χυδαιολογεί κάτι που όμως αποδεικνύεται πολλές φορές ευεργετικό καθώς αποτελεί μία φυσική αντίδραση στην ένταση.

Πώς μπορώ να βοηθήσω;

Μπορούμε να προλάβουμε ένα meltdown εάν αποφεύγουμε εξαρχής αυτό που μπορεί να το ενεργοποιήσει. Αυτό μπορεί να είναι οτιδήποτε: π.χ να μην αφαιρούμε από το αυτιστικό παιδί το αντικείμενο που αγαπά, να μην αναγκάζουμε το άτομο να βρίσκεται σε χώρους που δε νιώθει άνετα ή με άτομα που δεν θέλει, να αποφεύγουμε τα μέρη με πολύ κόσμο και έντονα ερεθίσματα, να μην πιέζουμε το άτομο και να του δίνουμε χώρο να αποσυμπιέζεται. Όλα αυτά δεν είναι παραξενιές, ούτε έχουν στόχο να μας προσβάλλουν. Στην πραγματικότητα δεν έχουν να κάνουν με εμάς. Είναι μία βασική ανθρώπινη ανάγκη για το αυτιστικό άτομο και πρέπει να είναι απόλυτα αποδεκτά ως μέρος της φροντίδας και της αυτοφροντίδας του. Όταν θέλουμε να βοηθήσουμε δε χρειάζεται να κάνουμε το παν αλλά να δώσουμε στοιχειώδη βοήθεια. Ο στόχος είναι να βοηθήσουμε το αυτιστικό άτομο να νιώσει ασφαλές, οφείλουμε να επικυρώσουμε τα συναισθήματά του και να μην ξεχνάμε πως ο ρόλος μας ως το άτομο που υποστηρίζει (είτε είμαστε φίλοι, θεραπευτές, συνάδελφοι, αδέρφια, γονείς, εκπαιδευτικοί) είναι να παρέχουμε την υποστήριξη που ο άλλος χρειάζεται. Τι κάνουμε λοιπόν;

• Παραμένουμε ήρεμοι
• Έχουμε στο μυαλό μας τη συναισθηματική επιδεκτικότητα (emotional contagion)
• Χρησιμοποιούμε στρατηγικές από κοινού ρύθμισης
• Δημιουργούμε ένα ασφαλές αισθητηριακά περιβάλλον

Τα συναισθήματα ενός ατόμου μπορούν να μεταδοθούν για αυτό είναι καλό να μπορούμε να δείχνουμε ήρεμοι. Αν πανικοβληθούμε, δείξουμε τη λύπη μας, θυμώσουμε είναι πολύ πιθανό να επιδεινώσουμε τη συναισθηματική κατάσταση του ατόμου. Είναι πολύ πιθανό το αυτιστικό άτομο να ανησυχεί και για την επίδραση του meltdown που βιώνει το ίδιο πάνω στους άλλους. Αυτό θα τροφοδοτήσει περισσότερο το άγχος του και θα οδηγήσει σε ταχύτερη απώλεια ελέγχου. Εάν γνωρίζουμε εξαρχής τι βοηθά το αυτιστικό άτομο να ηρεμεί του το προσφέρουμε αμέσως είτε είναι κάποιο αντικείμενο είτε μετατροπή στο περιβάλλον. Μπορούμε να χαμηλώσουμε το φως, τους ήχους, να απομακρύνουμε αντικείμενα που πιθανόν να βλέπει πεταμένα άτακτα, να διώξουμε κόσμο, να του δώσουμε χώρο και χρόνο να κουνηθεί, να αναπηδήσει, να τρέξει, να βαδίσει, να κλάψει ελεύθερα και να φροντίσουμε να μένει ασφαλής εφόσον κατά τη διάρκεια μίας κρίσης κατάρρευσης μπορεί να αυτοτραυματιστεί. Με λίγα λόγια μπορούμε να του παρέχουμε ένα ασφαλές περιβάλλον όπου τα συναισθήματά του επικυρώνονται και κυρίως να προσεγγίσουμε την κατάσταση με ενσυναίσθηση.

Στρατηγικές επικοινωνίας που βοηθούν

• Μιλούμε αργά. Η γρήγορη ομιλία μπορεί να εντείνει την ψυχική φόρτιση ενώ η αργή ομιλία δίνει χρόνο για να την επεξεργαστεί το άτομο κι έχει καταπραϋντική επίδραση.
• Περιορίζουμε όσα λέμε. Ή σταματάμε να μιλάμε. Ο πολύς λόγος μπορεί να οδηγήσει σε σύγχυση και παρερμηνεία.
• Μειώνουμε την ένταση της φωνής δείχνοντας ενσυναίσθηση.
• Χρησιμοποιούμε ήρεμη, απαλή φωνή (συναισθηματική επιδεκτικότητα).
• Επιτρέπουμε και επιδιώκουμε σιωπή ως μία ρυθμιστική στρατηγική. Άλλωστε το να μιλάμε εκείνη τη στιγμή πολύ περισσότερο καλύπτει μία δική μας ανάγκη και όχι του ατόμου που υποφέρει.
• Αφήνουμε προσωπικό χώρο. Ελέγχουμε την παρόρμησή μας να εισβάλουμε στον προσωπικό χώρο του άλλου.
• Δεν αγγίζουμε το άτομο πάρα μόνο εάν το ίδιο το άτομο το θέλει ως μέρος δικής του στρατηγικής υποστήριξης. Ίσως να έχει καλύτερο αποτέλεσμα μετά το πέρασμα του meltdown.
• Δεν κάνουμε ερωτήσεις, αν κάνουμε, κάνουμε κλειστού τύπου.
• Δεν προσπαθούμε να λογικέψουμε το άτομο. Αποφεύγουμε τις εξηγήσεις, τις διαπραγματεύσεις και να προσπαθούμε να φέρουμε το άτομο «στα συγκαλά του».
• Δίνουμε απλές επιλογές με λέξεις ή αντικείμενα.
• Χρησιμοποιούμε απλές προτάσεις, όχι σύνθετο, αφηρημένο και εξεζητημένο λόγο.
• Μπορούμε να πούμε: «Είναι εντάξει», «Είμαι εδώ», «Τι χρειάζεσαι;», «Είσαι εντάξει», «Είσαι ασφαλής». 

Ευαγγελία Δ. Σούπη

Λογοθεραπεύτρια

Κομνηνών 39 και Χασιώτη

Ιωάννινα

evageliasoupi@gmail.com

Αναφορές

• Han, G. T., Trevisan, D. A., Abel, E. A., Cummings, E. M., Carlos, C., Bagdasarov, A., Kala, S., Parker, T., Canapari, C., & McPartland, J. C. (2022). Associations between sleep problems and domains relevant to daytime functioning and clinical symptomatology in autism: A meta-analysis. Autism research : official journal of the International Society for Autism Research, 15(7), 1249–1260.
• Kimber, L., Verrier, D., & Connolly, S. (2023). Autistic People’s Experience of Empathy and the Autistic Empathy Deficit Narrative.Autism in Adulthood. ahead of print.
• Lai M. C. (2023). Mental health challenges faced by autistic people. Nature human behaviour, 7(10), 1620–1637. 
• Lewis, L. F., & Stevens, K. (2023). The lived experience of meltdowns for autistic adults. Autism: the international journal of research and practice, 27(6), 1817–1825.
• Phung, J., Penner, M., Pirlot, C., & Welch, C. (2021). What I Wish You Knew: Insights on Burnout, Inertia, Meltdown, and Shutdown From Autistic Youth. Frontiers in psychology, 12, 741421.
• Ward-Sinclair, J. (2020). Monotropism: The most accurate autism theory you’ve probably never heard of. Retrieved from https://autisticandunapologetic.com/2020/07/26/monotropism-the-most-accurate-autism-theory-youve-probably-never-heard-of/

Μπορώ να κάνω λογοθεραπεία μόνος μου στο σπίτι;

Στα έντεκα χρόνια που γράφω στο μπλογκ δεν είναι λίγες οι φορές που μου έχουν κάνει αυτή την ερώτηση. Μάλιστα παρόμοια ερωτήματα παραπέμπουν στο ιστολόγιο, σύμφωνα με τα στατιστικά που μου παρέχει η Google. Και, καθώς ενθαρρύνω πάντα τους επισκέπτες να επικοινωνήσουν μαζί μου για απορίες, δέχομαι συχνά την ίδια ερώτηση με διαφορετικούς τρόπους: "Πώς μπορώ να κάνω λογοθεραπεία μόνος μου στο σπίτι; Θα μου πεις κανένα κολπάκι για να το λύσω μόνος μου; Μου είπαν ότι μπορώ και μόνη μου, θα μου στείλεις υλικό;". Είτε αφορά τον ίδιο/ίδια είτε το παιδί τους η απάντησή μου πάντα είναι η ίδια και δεν επιδέχεται διαπραγμάτευσης: Όχι.

 

Η λογοθεραπεία μπορεί να γίνεται μέσω του παιχνιδιού στα παιδιά αλλά είναι επιστήμη. Αυτό σημαίνει πως για να επιλέξω εγώ (και ο κάθε θεραπευτής αντί εμού) να κάνω αυτό το συγκεκριμένο παιχνίδι, με τον συγκεκριμένο τρόπο, τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, λέγοντας τα συγκεκριμένα λόγια, κάνοντας τις συγκεκριμένες κινήσεις έχω βασίσει αυτές τις συγκεκριμένες επιλογές σε συγκεκριμένα δεδομένα. Παίρνω δηλαδή σημαντικές κλινικές αποφάσεις που βασίζονται σε χρόνια εκπαίδευσης και χρόνια κλινικής εμπειρίας. Αυτό σαφώς δε σημαίνει πως θα κάνω ακριβώς τα ίδια με το παιδί του γείτονα που ήρθε σε εμένα για τον ίδιο λόγο. Οι κλινικές αποφάσεις λαμβάνονται και με βάση το πολύ συγκεκριμένο ιστορικό του παιδιού, το αναπτυξιακό του επίπεδο, την ιδιοσυγκρασία του, τις προτεραιότητες της οικογένειάς του, τις ανάγκες του, την εξέλιξη του.

 

Το ίδιο ισχύει και για τις λογοθεραπείες ενηλίκων.

 

Άρα όχι. Δεν μπορώ να σε καθοδηγήσω για να κάνεις θεραπεία μόνος σου στο σπίτι. Γιατί η θεραπεία δεν μπαίνει σε εισαγωγικά. Δε γίνεται στο περίπου.

 

Επίσης όχι, γιατί δεν θέλω να το κάνω. Δεν είναι ηθικό. Γιατί στην καλύτερη περίπτωση θα χάσεις πολύτιμο χρόνο. Στην χειρότερη περίπτωση θα μπορεί και να γίνει ζημιά. Ζημιά που θα έχουμε προκαλέσει εσύ κι εγώ χωρίς λόγο.

Δεν είναι diy. Δεν είναι κάτι που γίνεται αφού παρακολουθήσεις δέκα βιντεάκια στο YouTube. Ακόμη και έχεις αγοράσει τα καλύτερα εργαλεία και τις πιο ακριβές κάρτες από τον καλύτερο εκδότη.

 

Κάνε τη χάρη στον εαυτό σου, στο παιδί σου κυρίως, και κάνε μια επίσκεψη σε ένα λογοθεραπευτή.

 

Η λογοθεραπεία είναι δώρο. Μαζί και όλες οι σύγχρονες θεραπείες που βασίζονται σε επιστημονικά δεδομένα. Το δώρο που οι δικές μας γενιές και πίσω δεν είχαν. Και μεγάλωσαν άνθρωποι με λειτουργικά προβλήματα που θα μπορούσαν να έχουν μια πιο εύκολη ζωή με λιγότερα εμπόδια.

 

Όχι λοιπόν, με κάθε σεβασμό. Για το καλό σου και το καλό του παιδιού σου.

 

Ευαγγελία Δ. Σούπη
Λογοθεραπεύτρια
Κομνηνών 39 και Χασιώτη
Ιωάννινα
evageliasoupi@gmail.com

 

Χρήσιμο Γλωσσικό Υλικό: Σημασιολογική Ανάλυση Γνωρισμάτων

Η αφασία μπορεί να επηρεάσει κάθε όψη της γλώσσας και συχνά παρεμβαίνει στην ικανότητα του ατόμου να παράγει μία επιθυμητή λέξη, να δομήσει προτάσεις, να μεταφέρει τις σκέψεις του σε προφορικό λόγο και να ονομάσει ανθρώπους και αντικείμενα. Τα ελλείμματα στην κατονομασία εμφανίζονται συχνά στην αφασία και μπορεί να προκαλέσουν ματαίωση στον ασθενή και σύγχυση στον συνομιλητή του. Τα άτομα με αφασία πρέπει να μπορούν να έχουν πρόσβαση στο διαθέσιμο λεξιλόγιό τους για να συνδυάσουν λέξεις και να μπορούν να παράγουν συντακτικά πιο σύνθετες προτάσεις για να πετύχουν λειτουργική επικοινωνία όπως αιτήματα, ερωτήσεις και σχόλια.

Η δυσκολία ανάκλησης ορισμένων λέξεων κάνει την επικοινωνία αόριστη και αναποτελεσματική. Οι δεξιότητες κατονομασίας αντιμετωπίζονται από τους λογοθεραπευτές και μπορεί να αποτελούν το επίκεντρο της θεραπείας εάν τα ελλείμματα επιμένουν. Σαφώς, δεν μπορεί να γίνει εξάσκηση όλων των ονομάτων του προσωπικού λεξιλογίου του ατόμου. Υπάρχουν όμως τεχνικές που μπορούν να βοηθήσουν.

Η Σημασιολογική Ανάλυση Γνωρισμάτων αποτελεί μία θεραπευτική τεχνική που εστιάζει στα χαρακτηριστικά που δίνουν νόημα σε ένα ουσιαστικό. Τα άτομα με αφασία περιγράφουν κάθε στοιχείο κάθε λέξης ξεχωριστά με συστηματικό τρόπο απαντώντας σε ερωτήσεις. Η Σημασιολογική Ανάλυση Γνωρισμάτων έχει βρεθεί (βλ. σχετική βιβλιογραφία στο τέλος του άρθρου) πως βελτιώνει τη κατονομασία, προάγει τη γενίκευση των λέξεων στον ελεύθερο λόγο και διδάσκει στο άτομο τη διαδικασία παροχής σημασιολογικής βοήθειας στον εαυτό του. Λειτουργεί καλύτερα σε άτομα με ήπια ή μέτριας δριμύτητας αφασία και σε άτομα με ρέουσα αφασία ενώ απαιτεί καλές γνωστικές δεξιότητες.

Πώς να εφαρμόσετε τη Σημασιολογική Ανάλυση Γνωρισμάτων

1. Κατεβάστε το αρχείο ακολουθώντας το σύνδεσμο (οδηγεί στο Teachers Pay Teachers).
2. Τυπώστε το αρχείο, πλαστικοποιήστε το ταμπλό και κόψτε τις εικόνες.
3. Τοποθετήστε την εικόνα-στόχο στο κέντρο του κενού ταμπλό.
4. Το άτομο με αφασία καλείται να ονομάσει το αντικείμενο της εικόνας. Ανεξάρτητα από την απάντηση, προχωρήστε παρακάτω. 
5. Κάνετε σχετικές ερωτήσεις όπως εμφανίζονται γύρω από την εικόνα και καταγράψτε τις απαντήσεις με μαρκαδόρο που σβήνει.

• Ομάδα: "Σε ποια κατηγορία ανήκει;" ή "Τι είδους είναι;"
  
• Χρήση: "Σε τι/ γιατί το χρησιμοποιούμε;"
  
• Λειτουργία: "Σε τι χρησιμεύει/ Τι κάνει;"
  
• Χαρακτηριστικά: "Πώς είναι;", "Τι ήχο, γεύση, αίσθηση έχει;"
  
• Τοποθεσία: "Πού το βρίσκουμε;"
  
• Συσχέτιση: "Με τι ταιριάζει;", "Τι σου φέρνει στο μυαλό;", "Με τι μοιάζει;"
  

Συνεχίστε με όλες τις ερωτήσεις ακόμη κι αν το άτομο κατά τη διάρκεια της θεραπείας ονομάσει σωστά το αντικείμενο.
6. Το άτομο με αφασία προσπαθεί ξανά να ονομάσει το αντικείμενο. Αν δεν τα καταφέρει, πείτε το εσείς και ζητήστε του να το επαναλάβει.

Ευαγγελία Δ. Σούπη

Λογοθεραπεύτρια

Κομνηνών 39 και Χασιώτη

Ιωάννινα

evageliasoupi@gmail.com

Βιβλιογραφία

1. Boyle, M. (2010). Semantic Feature Analysis Treatment for Aphasic Word Retrieval Impairments: What’s in a Name? Topics in Stroke Rehabilitation, 17(6), 411–422.
2. Efstratiadou, E. A., Papathanasiou, I., Holland, R., Archonti, A., & Hilari, K. (2018). A Systematic Review of Semantic Feature Analysis Therapy Studies for Aphasia. Journal of Speech Language and Hearing Research, 61(5), 1261. 
   
3. Maddy, K. M., Capilouto, G. J., & McComas, K. L. (2014). The effectiveness of semantic feature analysis: An evidence-based systematic review. Annals of Physical and Rehabilitation Medicine, 57(4), 254–267.  
4. Quique, Y. M., Evans, W. S., & Dickey, M. W. (2018). Acquisition and Generalization Responses in Aphasia Naming Treatment: A Meta-Analysis of Semantic Feature Analysis Outcomes. American Journal of Speech-Language Pathology, 12:1-17 

Πίνακες Εναλλακτικής Επικοινωνίας για Ασθενείς με Αφασία. Τι είναι και πώς κατασκευάζονται;

Ένα σημειωματάριο κι ένα μολύβι είναι κάποια από τα πρώτα μέσα που μπορεί να χειριστεί ένας ασθενής με αφασία για να επικοινωνήσει τις πρώτες εκείνες ώρες/ ημέρες κατά την ανάρρωσή του από ένα αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο είτε βρίσκεται σε νοσηλευτικό ίδρυμα είτε στο σπίτι. Η φάση της εγρήγορσης έπειτα από μία τόσο δύσκολη για τον οργανισμό εμπειρία συνοδεύεται από σύγχυση και η ανάγκη για επικοινωνία με τους αγαπημένους αλλά και με το προσωπικό του νοσοκομείου είναι πιο σημαντική από ποτέ για τον ασθενή. Σε ιδανικές συνθήκες, ο ασθενής παρακολουθείται από λογοθεραπευτή ακόμη από το νοσοκομείο, οπότε η συμβουλευτική και η οργάνωση των επικοινωνιακών μέσων εξατομικεύεται και η πορεία της θεραπείας οργανώνεται συστηματικά. Αλλά αυτό δεν συμβαίνει πάντα.
Το σημειωματάριο ή ο πίνακας και το μολύβι είναι μεν πολύ σημαντικά εργαλεία μα είναι δύσχρηστα σε πολλές περιπτώσεις, και τότε εγείρεται η ανάγκη για πιο λειτουργικά μέσα που προσφέρουν πιο άμεση, γρήγορη, σύνθετη και λειτουργική επικοινωνία. Ένας πίνακας εναλλακτικής επικοινωνίας (ή ένα βιβλίο εναλλακτικής επικοινωνίας στην πορεία) μπορεί να αποτελέσει εκείνον τον συνδετικό κρίκο μεταξύ του ασθενή και του περιβάλλοντός του αλλά ακόμη και ένα πρώτο βήμα προς τη θεραπεία. 

Παράδειγμα πίνακα εναλλακτικής επικοινωνίας με βασικές λέξεις και γράμματα

Οι πίνακες εναλλακτικής επικοινωνίας:

• είναι χαμηλού κόστους
• επιτρέπουν την άμεση επικοινωνία με διαφορετικούς ανθρώπους
• εξατομικεύονται στις ανάγκες και στο γνωστικό επίπεδο του ασθενή
• είναι σύντομοι
• περιλαμβάνουν εικόνες, λέξεις, γράμματα
• μπορούν να εμπλουτιστούν και να χρησιμοποιηθούν στη θεραπεία (βιβλία εναλλακτικής επικοινωνίας)
• απαιτούν τη συμμετοχή του ασθενή (ο οποίος δείχνει αυτό που θέλει να επικοινωνήσει)
• κατασκευάζονται από τον λογοθεραπευτή ή τους συγγενείς του ατόμου
• δεν απαιτούν τη χρήση τεχνολογικών μέσων (εκτός αν κατασκευαστούν μέσω εφαρμογών σε συσκευή αφής)

Παράδειγμα πίνακα συναισθημάτων και πόνου

Παράδειγμα εξατομικευμένου πίνακα επιθυμιών

Για να φτιάξετε έναν πίνακα εναλλακτικής επικοινωνίας για τον δικό σας άνθρωπο πρέπει να λάβετε υπόψιν:

• τη διάθεσή του για επικοινωνία
• την όραση και την οπτική του αντίληψη (Βλέπει; Ξεχωρίζει εικόνες; Ξεχωρίζει καλύτερα ασπρόμαυρες ή πολύχρωμες εικόνες; Μέγεθος γραμματοσειράς)
• το γνωστικό του επίπεδο (σύμφωνα με αυτό θα ορίσετε το είδος και το πλήθος των ερεθισμάτων)
• την αναγνωστική του ικανότητα (Έχει διατηρήσει την ικανότητα της ανάγνωσης μετά το εγκεφαλικό επεισόδιο;)
• πιθανή ημιπληγία (Πώς μπορεί να χειριστεί τον πίνακα;)
• τις ανάγκες και τις επιθυμίες του (να δείξει πού πονά, να χαιρετά, να ζητά φαγητό κλπ)
• το πλαίσιο στο οποίο θα τον χρησιμοποιεί
• ότι θα του εξηγήσετε πώς να τον χρησιμοποιεί και θα τον αποσύρετε όταν δεν θα τον χρειάζεται ή αν δεν θέλει να τον χρησιμοποιήσει
• αν τον χρειάζεται πραγματικά ή μπορεί να επικοινωνήσει πιο άνετα με άλλον τρόπο
• ότι θα πρέπει να συνεννοηθείτε και θα συμβουλευτείτε τον λογοθεραπευτή του ασθενή πριν προχωρήσετε σε οποιαδήποτε ενέργεια

Ευαγγελία Δ. Σούπη
Λογοθεραπεύτρια
Κομνηνών 39 και Χασιώτη
Ιωάννινα
evageliasoupi@gmail.com

Additional Reading

• Bartlett, G., Blais, R., Tamblyn, R., et al. (2008) Impact of patient communication problems on the risk of preventable adverse events in acute care settings. Canadian Medical Association Journal, 178 (2).
• Calculator, S. & Luchko, C. D. (1983). Evaluating the Effectiveness of a Communication Board Training Program. J Speech Hear Disord, 48(2), 185-191.
• Raney, C. & Silverman, F. H. (1992). Attitudes Toward Nonspeaking Individuals Who Use Communication Boards. J Speech Hear Res, 35(6), 1269-1271.
• Patak, Lance et al. (2006). Communication boards in critical care: patients' views. Applied Nursing Research, 19(4), 182-190
• Jonsson, A., Kristoffersson, L., et al. (2011). The ComAlong Communication Boards: Parents' Use and Experiences of Aided Language Stimulation. Augmentative and Alternative Communication, 27(2), 103-116.
• Reinstein A. "Free Augmentative & Alternative Communication (AAC) For Children & Adults", Amy Speech & Language Therapy, Access Date 21/09/2016
• Zangari C. "Making It Work: 6 AAC Strategies for People with Aphasia", PRACTical AAC. Publ. Date 29/06/2013. Access Date 21/09/2016

 

 Εικόνα κορυφής CC0 Public Domain via Pixabay

Ο Kandinsky και η Λογοθεραπεία

Ο Wassily Kandinsky ήταν ένας από τους πιο μεγάλους ζωγράφους του περασμένου αιώνα. Εισήγαγε την αφηρημένη τέχνη μέσα από έργα που ξεχειλίζουν ποίηση και συναίσθημα. Είναι ένας από τους πιο αγαπημένους μου ζωγράφους, τα έργα του μοιάζουν με μουσική γεμάτα χρώμα και γραμμές σαν σχέδια που ζωγραφίζει στον αέρα ένας μουσικός με το δοξάρι.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά του έργα είναι Τα Τετράγωνα με Ομόκεντρους Κύκλους (Squares with Concentric Circles, 1913) μία σπουδή που μοιάζει παιδική με χρώματα δυναμικά, γεωμετρική ωστόσο ακαθόριστης δομής σε μία δεύτερη ανάγνωση.

via wikimedia.org

  
Τι σχέση όμως μπορεί να έχει ο Kandinsky και οι Κύκλοι του με τη λογοθεραπεία;

Θυμάμαι έναν έμπειρο συνάδελφο που μου έλεγε στα πρώτα μου βήματα πως λογοθεραπεία μπορώ να κάνω με αυτά που έχω στην τσάντα μου ή ακόμη και με ένα γλωσσοπίεστρο. Αρκεί να βρω τον τρόπο και να έχω σαφή στόχο. Δεν το ξέχασα ποτέ και ακολουθώ ακόμη τη συμβουλή του ψάχνοντας να βρω το αντισυμβατικό μέσο που μπορεί να βοηθήσει τους μαθητές και τους θεραπευόμενους δίνοντας μαζί μία υποψία δημιουργικότητας, φαντασίας έστω κι αν μοιάζει επιφανειακή κάποιες φορές.

Πριν λίγο καιρό μοίρασα σε όλους τους μαθητές και μαθήτριες από ένα τέτοιο τετράγωνο με ομόκεντρους κύκλους, λευκό, ρώτησα τον καθένα τι του φέρνει στο μυαλό, μιλήσαμε για τον Kandinsky και άφησα να εμπνευστούν και να δημιουργήσουν αυτό που θέλουν.

Κάθε κύκλος είχε κι έναν στόχο ανάλογα με θεραπεία κάθε μικρού καλλιτέχνη:

• Να μάθει να γράφει το όμικρον
• Να βελτιώσει την καταληπτότητα της ομιλίας βελτιώνοντας την άρθρωση του |ο| (επιπλέον ερέθισμα για λεκτική δυσπραξία)
• Να βελτιώσει την στοματοκινητική κατάσταση (μυολειτουργική θεραπεία, "σχημάτισε με το στόμα αυτό που βλέπεις")
• Να ενισχύσει την τριποδική λαβή του μολυβιού
• Να βελτιώσει τον οπτικό-κινητικό συντονισμό (ζωγραφική εντός ορίων)
• Να μάθει τα χρώματα
• Να μάθει τα σχήματα
• Να εκτελέσει λεκτικές εντολές
• Να βάζει γεγονότα σε σειρά
• Να ενισχύσει τη μνήμη
• Να ενισχύσει την προσοχή
• Να ξεκουραστεί από τις ασκήσεις και να δημιουργήσει!

"Μοιάζει με σύννεφο", "Είναι σαν αυγό μάτι", "Μοιάζει με βουνό", "Είναι το μάτι σου", "Μοιάζει με σταγόνα στη λίμνη", "Είναι ο ήλιος", "Είναι αυτό που βλέπω αν κλείσω τα μάτια σφιχτά", "Είναι ένα τηγάνι", "Μοιάζει με καρδούλα".
Άκουσα πολλά και είδα ακόμη περισσότερα. Μάζεψα όλους τους κύκλους, μικρών και μεγάλων και έφτιαξα ένα συλλογικό έργο που εκτίθεται πλέον στους ταπεινούς τοίχους του γραφείου μου. Μου φάνηκε θαυμάσιο αφού συγκεντρώνει 16 φαντασίες, 32 χέρια και μάτια που είδαν κι έφτιαξαν κάτι δικό τους, μοναδικό αλλά και μέρος ενός μεγαλύτερου σχεδίου.

 Συνάμα είναι και μία μικρή υπενθύμιση: Ζωγραφίζοντας απλώς ένα τετράγωνο και μερικούς παράξενους κύκλους, ο μικρός καλλιτέχνης, κατακτά έναν στόχο, προχωρά ένα βήμα μπροστά, αφήνει κάτι δύσκολο πίσω του και το αποτέλεσμα τώρα το βλέπει, το νιώθει το καταλαβαίνει. Είναι ζωντανό, απτό και είναι μπροστά του.
 

Ευαγγελία Δ. Σούπη
Λογοθεραπεύτρια
Κομνηνών 39 και Χασιώτη
Ιωάννινα
evageliasoupi@gmail.com

Τρεις Εναλλακτικές Προσεγγίσεις της Θεραπείας της Αφασίας

Enthusiastic, by Lonni Sue Johnson

   Άσχετα με την έννοια που έχει λάβει στην καθημερινή αργκό, η αφασία εξακολουθεί να αποτελεί ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας. Αποτέλεσμα εγκεφαλικής βλάβης -κυρίως- μετά από αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο η αφασία είναι μία κατάσταση που χαρακτηρίζεται από αυτό που κρύβεται μέσα στην ίδια τη λέξη: διαταραχή λόγου σε όλα τα επίπεδά του (έκφραση, κατανόηση, κατονομασία, γραφή, ανάγνωση, επανάληψη) που μπορεί να συνοδεύεται από άλλες διαταραχές (ημιπάρεση, ημιπληγία, απραξία, κατάθλιψη, αγνωσία) -αποτελέσματα επίσης της βλάβης στον εγκέφαλο.

   Η θεραπεία της αφασίας ad hoc είναι μία πολύπλευρη και σύνθετη διαδικασία που περιλαμβάνει σωρεία γλωσσικών ασκήσεων και δραστηριοτήτων (παράδειγμα) που καλύπτουν όλο το φάσμα των εντοπισμένων διαταραχών, προσαρμόζεται στην κλινική εικόνα, στην προσωπικότητα και της ανάγκες του εκάστοτε ασθενή και συνήθως είναι χρονοβόρα. Για αυτόν τον λόγο ακριβώς δεν μπορεί να περιορίζεται σε τυπικά πλαίσια.

   Οι σύγχρονοι μελετητές και κλινικοί προτείνουν δραστηριότητες με σαφή στόχο και αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα στην επικοινωνία με κέρδος γλωσσικό, κοινωνικό και ψυχολογικό, που όμως ξεφεύγουν από το τυπικό μίας κλασικής συνεδρίας και μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε εξατομικευμένα ή ομαδικά προγράμματα θεραπείας:

1. Νοηματική και Χειρονομίες
Η νοηματική γλώσσα συγκεντρώνει τη σύνθετη γλωσσική δομή των ομιλούμενων γλωσσών αλλά την μεταφέρει μέσω του χειρισμού των οπτικο-χωρικών συσχετίσεων. Τα νοήματα βοηθούν την μεταφορά του μηνύματος όταν η ομιλία απουσιάζει ή μαζί με την ομιλία ως επιπλέον ερέθισμα. Ο ασθενής μαθαίνει νοήματα που του χρησιμεύουν και ενθαρρύνεται να τα χρησιμοποιεί αυθόρμητα μέσω ομαδικών δραστηριοτήτων ή ατομικών συνεδριών, ακόμη και μαζί με την οικογένεια και τους φροντιστές του. Τα νοήματα διανθίζουν την επικοινωνία, υποβοηθούν την κατονομασία αντικειμένων, υποκινούν την αυθόρμητη ομιλία και προκαλούν την οπτικο-χωρική αντίληψη και μνήμη του ασθενή. Σημειώνεται ότι δεν είναι απαραίτητο ο ασθενής να μάθει πλήρως την δομή και το λεξιλόγιο της Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας παρά μόνο εάν κριθεί αναγκαίο και θεμιτό να την χρησιμοποιήσει ως εναλλακτική μέθοδο επικοινωνίας.

2. Μίμιση και Παντομίμα
Η παντομίμα απαιτεί μία πιο "θεατρική" μεταφορά του μηνύματος που ζητούμε να επικοινωνήσουμε και προσφέρεται ως τρόπος έκφρασης πιο σύνθετων εννοιών χωρίς να απαιτείται λεκτικό ερέθισμα. Ο θεραπευόμενος χρησιμοποιεί το σώμα του και παράγει κινητικά σύμβολα που καλούνται οι συμμετέχοντες να κατανοήσουν και με τη σειρά του προσπαθεί να αναγνωρίσει τις συμβολικές αναπαραστάσεις που μεταφέρουν οι συνομιλητές του. Απαραίτητο σημείο είναι να μεταφερθεί το μήνυμα-αναπαράσταση επιτυχώς ώστε να μην χαθεί η επικοινωνιακή διάσταση της δραστηριότητας. Η προσέγγιση αυτή προσφέρει στον ασθενή μη-λεκτικές δεξιότητες επικοινωνίας, εξάσκηση του σημασιολογικού επιπέδου της γλώσσας και αυτοπεποίθηση στην επικοινωνία.

3. Ζωγραφική
Η ζωγραφική εφαρμόζεται ως θεραπεία στην αφασία αντικαθιστώντας την ομιλία και όπου μπορεί να εφαρμοστεί ως εναλλακτικός τρόπος επικοινωνίας. Η εξάσκηση σαφώς βελτιώνει τις καλλιτεχνικές δεξιότητες, τα μηνύματα μεταφέρονται επιτυχώς, ενώ έχει αποδειχτεί ότι μπορεί να διευκολύνει την κατονομασία αντικειμένων και ενεργοποιεί σημασιολογικά και φωνολογικά νευρωνικά δίκτυα. Η εκπαίδευση ξεκινά από την καθοδηγούμενη αντιγραφή ή παραγωγή απλών σκίτσων αντικειμένων και δομείται σταδιακά μέσω γλωσσικών και γνωστικών ερεθισμάτων (κατηγοριοποίηση, διαφοροποίηση χαρακτηριστικών κλπ.)

    Όλες οι δραστηριότητες μπορούν να εφαρμοστούν συνολικά, συνδιασμένα ή μεμονωμένα με την αρωγή του γραπτού και του προφορικού λόγου ανάλογα με την κλινική εικόνα, τους στόχους και την επιθυμία του ασθενή. Εν τέλει εκείνος είναι που επιλέγει την πιο βολική για εκείνον προσέγγιση με μία σχετική σταθερότητα στην επιλογή ώστε να συμμετάσχει με την καλύτερη διάθεση και προσοχή στην θεραπεία.

  Άλλωστε η καλύτερη προσέγγιση είναι εκείνη που διευκολύνει την επικοινωνία στον μέγιστο βαθμό.

Ευαγγελία Δ. Σούπη
Λογοθεραπεύτρια
Κομνηνών 39 και Χασιώτη
Ιωάννινα
evageliasoupi@gmail.com

Βιβλιογραφία

1. Byng, S., Swinburn, K., & Pound, C. (2001). The aphasia therapy file. Hove: Psychology Press.

2. Caute, A., Pring, T., Cocks, C., Cruice, M., Best, W. & Marshall, J. (2013). Enhancing communication in aphasia through gesture and naming therapy. Journal of Speech, Language and Hearing Research. 56(1):337-51 |PubMed| | |JSLHR|

3. Christopoulou, C, Bonvillian, JD. (1985). Sign language, pantomime, and gestural processing in aphasic persons: a review. J Commun Disord.18(1):1-20. |PubMed| 

4. Damasio, A., Bellugi, U., Damasio, H., Poizner, H., Van Gilder, J. (1986). Sign language aphasia during left-hemisphere Amytal injection. Nature. 24-30;322(6077):363-5. |Nature| | |PubMed|

5. Farias, D, Davis, C, Harrington, G. (2006). Drawing: its contribution to naming in aphasia. Brain Lang. 97(1):53-63. Epub 2005 Aug 29. |PubMed|

6. Gainotti G, Silveri MC, Villa G, Caltagirone C. (1983). Drawing objects from memory in aphasia. 106 (Pt 3):613-22. |PubMed| 

7. Kearns, K. P., Simmons, N. N. & Sisterhen, Ch. (1982). Gestural Sign (Amer-Ind) as a Facilitator of Verbalization in Patients With Aphasia. In Clinical Aphasiology Conference: Clinical Aphasiology Conference (1982 : 12th : Oshkosh, WI : June 6-10, 1982) / : BRK Publishers, pages 183-191. |PDF| 

8. Raymer, AM., McHose, B., Smith, KG., Iman, L., Ambrose, A., & Casselton, C. (2012). Contrasting Effects of Errorless Naming Treatment and Gestural Facilitation for Word Retrieval in Aphasia. Neuropsychol Rehabil. 22(2): 235–266. |PMC| 

9. Roby-Brami, A., Hermsdörfer J, Roy, A.C. & Jacobs, S. (2012). A neuropsychological perspective on the link between language and praxis in modern humans. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 367(1585): 144–160. |PMC| 

10. Ward-Lonergan JM, Nicholas M. (1995). Drawing to communicate: a case report of an adult with global aphasia. Eur J Disord Commun. 30(4):475-91. |PubMed|

Δυσκολίες Ανάκλησης Λέξεων: Όταν οι λέξεις κρύβονται.

 

Illustration "Aphasia" by Kelly Dyson

 

Υπάρχουν στιγμές που όλοι οι άνθρωποι απλώς δεν μπορούμε να θυμηθούμε την λέξη που μέχρι πριν κλάσματα δευτερολέπτου ήταν στο μυαλό μας. Είναι πραγματικά αρκετά βασανιστικό καθώς παλεύουμε με τη μνήμη μας που μοιάζει να μην μας επιτρέπει την πρόσβαση στην λέξη. Αυτό συμβαίνει πάντα με λέξεις που γνωρίζουμε και έχουμε χρησιμοποιήσει στο παρελθόν, ωστόσο δεν μπορούμε προσωρινά να ανακαλέσουμε ακριβώς εκείνη την στιγμή που τις χρειαζόμαστε.

"Εεεεε, να. Αυτό. Το τέτοιο. Εδώ το'χω! Τώρα το σκεφτόμουν. Θα σκάσω αν δεν το θυμηθώ." Κι έπειτα η αναπόφευκτη ερώτηση: "Μήπως άρχισα να τα χάνω;".

Η απάντηση σαφώς είναι όχι. Μία προσωρινή δυσκολία ανάκλησης λέξεων μπορεί να συμβεί σε όλους, ενήλικες και παιδιά, και είναι συμπτωματική. Όταν η συχνότητα του φαινομένου αυτού αυξάνεται και περιορίζεται η επικοινωνία και η ικανότητα του ατόμου να εκφράσει τις σκέψεις του, τότε μόνο αξίζει να ερευνηθεί μία πιθανή διαταραχή κατονομασίας ή ανάκλησης λέξεων, η οποία σπανίως εντοπίζεται μεμονωμένα και συχνότερα κάτω από μία ομπρέλα άλλων γλωσσικών διαταραχών. Συνήθως αποτελεί σύμπτωμα ή χαρακτηριστικό νευρολογικών διαταραχών (αφασία, άνοια, όγκοι του εγκεφάλου, κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις) αλλά μπορεί να συνοδεύει και διαταραχές λόγου της παιδικής ηλικίας (ειδική γλωσσική διαταραχή, τραυλισμό, απραξία ομιλίας), ειδικές μαθησιακές δυσκολίες και διαταραχές στην ανάγνωση και διάσπαση προσοχής με/ ή υπερκινητικότητα. 

Ένα άτομο με διαταραχή κατονομασίας παρουσιάζει συχνά πολλές από τις παρακάτω συμπεριφορές: 

• Δυσκολεύεται να θυμηθεί ονόματα ανθρώπων, τόπων ή αντικειμένων
• Αντί για την λέξη δίνει την λειτουργία της ["κόβουμε" αντί για ψαλίδι]
• Περιγράφει την λέξη ["το ψηλό κτίριο με τα διαμερίσματα" αντί για πολυκατοικία]
• Χρησιμοποιεί λέξεις (ή ψευδολέξεις-λέξεις χωρίς νόημα) που μοιάζουν ηχητικά με την ζητούμενη ["ράμπα" αντί για λάμπα, "νοίχος" αντί για τοίχος]
• Χρησιμοποιεί αόριστες λέξεις συχνά ["το αυτό", "τέτοιο", "εκείνο", "το πώς-το-λένε"]
• Λέει τη λάθος λέξη και διορθώνει τον εαυτο του ["καλαθοσφαίριση. Όχι. Υδατοσφαίριση"]
• Κάνει μεγάλες παύσεις όταν προσπαθεί να θυμηθεί ["Πάρε την............μπάλα"]
• Επαναλαμβάνει λέξεις και φράσεις όταν συσχετίζει εμπειρίες ["ήμαστε,...ήμαστε στο σπίτι]
• Αρχίζει λανθασμένα και αναθεωρεί ["εμείς.... η Κατερίνα κι εγώ φάγαμε"]
• Χρησιμοποιεί χειρονομίες και νοήματα που δείχνουν εκνευρισμό ή μιμείται την λέξη-στόχο
• Χρησιμοποιεί "γεμίσματα" στο λόγο του όταν προσπαθεί να θυμηθεί ["εεεεε..., τοοοο.... νησί"]
• Δηλώνει ότι γνωρίζει την λέξη αλλά δεν τη θυμάται

[λίστα βασισμένη στη Word Finding Referral Checklist της Diane German, PhD]

Η παθολογική δυσκολία κατονομασίας, αφού αξιολογηθεί λεπτομερώς, μπορεί να αντιμετωπιστεί με πλήθος τεχνικών και ασκήσεων που βοηθούν είτε την οργάνωση και αποθήκευση των λέξεων είτε την στιγμιαία ανάκλησή τους. Εάν υποψιάζεστε διαταραχή κατονομασίας απευθυνθείτε σε λογοθεραπευτή ο οποίος θα αξιολογήσει τις γλωσσικές ικανότητες, θα σας συμβουλέψει και θα παρέμβει εάν χρειαστεί.

Ευαγγελία Δ. Σούπη
Λογοθεραπεύτρια 
Κομνηνών 39 και Χασιώτη
Ιωάννινα
evageliasoupi@gmail.com

 

 Additional Reading

1. German, D. (1983). I know it but I can’t think of it: Word Retrieval Difficulties.  Academic Therapy 18:5, 539-545.
2. German, D. J., & Simon, E. (1991). Analysis of children's word finding skills in discourse. Journal of Speech and Hearing Research, 34, 309-316.  
3. Johnson, P. (1991, November). Word-finding ability in preschool stuttering and non-stuttering children. Paper presented at the meeting of the American Speech-Language-Hearing Association. Atlanta.
   Lahey, M., & Edwards, J. (1999). Naming errors of children with specific language impairment. Journal of Speech and Hearing Research, 42(1), 195-205.
4. Marshall RC. Word retrieval behavior of aphasic adults. Journal of Speech and Hearing Disorders. 1976;44:444–451
5. Peran P., Cardebat D., Cherubini A., Piras F., Luccichenti G., Peppe A., Caltagirone C., Rascol O., Démonet J. F., Sabatini U. (2009). Object naming and action-verb generation in Parkinson's disease: a fMRI study. Cortex 45, 960–971. doi: 10.1016/j.cortex.2009.02.019.
6. Shafto M. A., Burke D. M., Stamatakis E. A., Tam P. P., Tyler L. K. (2007). On the tip-of-the-tongue: neural correlates of increased word-finding failures in normal aging. J. Cogn. Neurosci. 19, 2060–2070. doi: 10.1162/jocn.2007.19.12.2060. 
7. Snyder, L.S., & Downey, D.M. (1995). Serial rapid naming skills in children with reading disabilities. Annals of Dyslexia, 45, 31-49.
8. Wolf, M. (1991). The word retrieval deficit hypothesis and developmental dyslexia . Learning and Individual Differences, 3, 205-223.
9. http://www.wordfinding.com

Το Κάπνισμα και η Φωνή: Οίδημα του Reinke

Το οίδημα του Reinke είναι μία μορφή πάχυνσης των φωνητικών χορδών και μοιράζεται τα ίδια ιστολογικά χαρακτηριστικά με τα οζίδια και τους πολύποδες φωνητικών χορδών. Πρόκειται για  συσσώρρευση υγρού (οίδημα) κάτω από τον επιφανειακό συνδετικό ιστό (lamina propria), την επιφάνεια του Reinke των φωνητικών χορδών, μία δομή πολύ σημαντική για την ορθή παραγωγή φωνής. Στην βιβλιογραφία πολλές φορές συγχέεται με την πολυποειδή εκφύλιση χορδης, ωστόσο παρατηρούνται κλινικές διαφορές όσον αφορά στην πυκνότητα του υγρού του οιδήματος: στο οίδημα του Reinke το υγρό είναι πιο υδαρές από ότι στην πολυποειδή εκφύλιση.

Το οίδημα μπορεί να προκληθεί λόγω του συνεχούς τραυματισμού της επιφάνειας αυτής ενώ αναφέρεται ότι μπορεί να είναι αντίδραση του ιστού στον ζεστό καπνό που εισπνέουν οι καπνιστές. Ενώ δεν έχει βρεθεί σαφής αιτιολογία, συναντάται κατά κύριο λόγο σε καπνιστές, πολλές φορές αμφοτερόπλευρα, και η κακή χρήση φωνής μαζί με/ ή γαστρο-οισοφαγική παλινδρόμηση μπορεί να επιδεινώσουν την κατάσταση. Αξίζει να αναφερθεί ότι οι Koufman & Belafsky (2001) περιέγραψαν την εντόπιση αμφοτερόπλευρου οιδήματος Reinke σε πληθυσμό μη καπνιζόντων γυναικών με ιστορικό αμφοτερόπλευρης παράλυσης φωνητικών χορδών. Το οίδημα δεν αποτελεί προάγγελο καρκινώματος του λάρυγγα αλλά σοβαρής βλάβης των φωνητικών χορδών.

Η διάγνωση του οιδήματος γίνεται με ενδοσκόπιση λάρυγγα από Ωτο-ρινο-λαρυγγολόγο. Οι φωνητικές χορδές δονούνται ασύμμετρα, μη περιοδικά, με ταχύτητα πιο αργή του φυσιολογικού σε εύρος σημαντικά πιο περιορισμένο οριζοντίως. Η όψη τους αλλάζει: φαίνονται πιο γκρι, οι ελεύθερες άκρες πιο παχιές και η επιφάνεια δείχνει πιο πλαδαρή.
Η φωνή αλλάζει σημαντικά: βραχνή, ψιθυριστή, με χαμηλό τόνο και περιορισμένη ένταση. Οι αλλαγές στην φωνή είναι σαφώς πιο εμφανείς στις γυναίκες αφού η χροιά χαμηλώνει σε μεγάλο βαθμό (βραχνή, βαθιά φωνή), ενώ στους άντρες είναι ήδη χαμηλή. Σε περιπτώσεις που το οίδημα είναι πολύ μεγάλο, μπορεί να προκληθεί στένωση στο σημείο και κατ'επέκταση να επηρεαστεί και η αναπνοή: αρχικά συμβαίνει σε έντονες καταστάσεις (πχ. λαχάνιασμα), ενώ στην πορεία μπορεί να παρατηρηθεί ακόμη και σε ηρεμία και να οδηγήσει σε υπνική άπνοια.

Θεραπευτικά, το πρώτο που συστήνεται είναι η άμεση διακοπή του καπνίσματος. Μάλιστα το οίδημα σε πρώιμα στάδια μπορεί να βελτιωθεί μόνο από αυτό. Εάν κριθεί απαραίτητο γίνεται χειρουργική αντιμετώπιση μέσω μικροχειρουργικών τεχνικών. Η θεραπεία φωνής βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην τροποποίηση της φωνητικής συμπεριφοράς: ο ασθενής καθοδηγείται να εφαρμόζει κανόνες υγιεινής φωνής για να περιοριστούν οι συμπεριφορές που τραυματίζουν τις φωνητικές χορδές. Στην συνέχεια χρησιμοποιούνται τεχνικές βελτίωσης της ποιότητας, ελέγχου της έντασης της φωνής και υποστήριξης της αναπνοής. Σημειώνεται ότι πολλές φορές η φωνή δεν επανέρχεται ακριβώς σε αρχικό, φυσιολογικό επίπεδο. Ωστόσο μπορεί να βελτιωθεί σε αξιοσημείωτο βαθμό.

Στροβοσκόπιση λάρυγγα ατόμου με οίδημα Reinke

πριν και μετά το χειρουργείο

1. Koufman J, Belafsky P. Unilateral Reinke's edema and localized Reinke's edema (pseudocyst) as a manifestation of vocal fold paresis. Laryngoscope 2001;111:576-580.
2. Zeitels SM, Hillman RE, Bunting GW, Vaughn T. Reinke's edema: phonatory mechanisms and management strategies. Ann Otol Rhinol Laryngol. 1997 Jul;106(7 Pt 1):533-43.
3. Boone D., McFarlane S., Von Berg Sh. (2005). The voice and voice therapy. USA: Pearson Education, Inc
4. Dworkin J., Meleca R., (1997). Vocal Pathologies-Diagnosis, Treatment and case studies. USA: Singular Publishing Group, Inc

Illustration by Malika Favre

Ευαγγελία Δ. Σούπη

Λογοθεραπεύτρια
Κομνηνών 39 και Χασιώτη
Ιωάννινα
evageliasoupi@gmail.com

Αποτελεσματική Επικοινωνία μετά από Κρανιο-Εγκεφαλική Κάκωση

Οι γιορτές είναι μία μοναδική περίοδος για όλους: συνεστιάσεις, γεύματα, οικογενειακές συγκεντρώσεις, γνωριμίες, έξοδοι. Τις περισσότερες φορές τις μεγάλες συγκεντρώσεις οικογενειών και φίλων ακολουθούν πολλές μεγαλόφωνες συζητήσεις κάτι που  μπορεί να φέρει σε δύσκολη θέση εκείνους που παρουσιάζουν δυσκολίες στην επικοινωνία. Για τα άτομα με Κρανιο-Εγκεφαλικές Κακώσεις οι δυσκολίες αυτές περιλαμβάνουν προβλήματα στην παρακολούθηση συζητήσεων, στην διατήρηση ενός θέματος, στην παροχή νέων στοιχείων με νόημα στην συζήτηση ή/ ακόμη και στο να θυμηθούν το περιεχόμενο της κουβέντας.

Οι παρακάτω συμβουλές θα σας βοηθήσουν να συμμετέχετε πιο αποτελεσματικά σε τέτοιες μεγάλες ομαδικές συζητήσεις:

• Προετοιμαστείτε. Εάν προβλέπεται μεγάλη νύχτα, ξεκουραστείτε κατάλληλα και προετοιμαστείτε νοητικά: κάνετε ασκήσεις χαλάρωσης και αναπνοής ή βγείτε για περπάτημα.
• Εάν ανησυχείτε ότι θα σας ρωτούν για το ατύχημά σας, προετοιμάστε τις απαντήσεις σας και προσπαθήστε να γυρίσετε την κουβέντα στον συνομιλητή σας. Θα νιώσετε πιο άνετοι και σίγουροι γνωρίζοντας την αναμενόμενη στιχομυθία, για παράδειγμα: "Ήταν μία δύσκολη χρονιά αλλά τα καταφέρνω. Έχω καιρό να δω τον Γιάννη. Πώς τα πάει με τις σπουδές του;"
• Προσπαθήστε και περιορίστε τους θορύβους. Εάν η συγκέντρωση γίνεται στο δικό σας σπίτι, περιορίστε στο ελάχιστο τους θορύβους του περιβάλλοντος: κλείστε την τηλεόραση και την μουσική. Εάν φιλοξενείστε ζητήστε από τους οικοδεσπότες να χαμηλώσουν την ένταση.
• Η θέση μετράει. Καθίστε κοντά σε κάποιον με τον οποίο αισθάνεστε άνετα. Αποφύγετε να καθίσετε κοντά σε ή απέναντι από περισπασμούς, π.χ. από την είσοδο ή την κουζίνα.
• Εάν δυσκολεύεστε να συμμετέχετε σε μία μεγάλη συζήτηση, προσπαθήστε και περιορίστε την κουβέντα σε λίγους συνομιλητές. Οι συζητήσεις σε μικρές ομάδες είναι πιο εύκολες στην διαχείριση και έχουν λιγότερες απαιτήσεις από τις γνωστικές λειτουργίες (μνήμη, προσοχή, αντίληψη, κρίση κλπ) σε σχέση με τις συζητήσεις με πολλούς συνομιλητές.
• Εάν δυσκολεύεστε να συγκεντωθείτε, ζητήστε από 1-2 άτομα να σας συνοδεύσουν σε διπλανό δωμάτιο για να συνεχίσετε την συζήτηση. Θα είναι πιο εύκολο να ολοκληρώσετε μία παραγωγική συζήτηση όταν περιορίσετε τους περισπασμούς.
• Επαναλάβετε την ερώτηση στον συνομιλητή σας. Αυτό θα σας βοηθήσει να θυμηθείτε τις πληροφορίες και θα δείξετε στον συνομιλητή σας ότι παρακολουθείτε την συζήτηση. Για παράδειγμα: Ερώτηση: "Τι θα κάνεις μετά τις διακοπές;" Απάντηση: "Τι θα κάνω μετά τις διακοπές; Σκεφτόμουν να συνεχίσω...".
• Συνοψίστε τις πληροφορίες που σας έδωσε ο ακροατής σας για να επιβεβαιώσετε ότι καταλάβατε, π.χ. "Δηλαδή θα πάτε για σκι την άλλη εβδομάδα! Είναι πολύ ωραία στην Βασιλίτσα!"
• Εάν κολλήσετε και δεν μπορείτε να συνεχίσετε την κουβέντα, αλλάξτε θέμα. Χρησιμοποιήστε τα ερεθίσματα που σας δίνει το περιβάλλον: σχολιάστε το φαγητό, αναφερθείτε στον οικοδεσπότη, μιλήστε για τα σχέδιά σας.
• Μην φοβηθείτε να ζητήσετε από κάποιον να επαναλάβει αυτό που είπε. Όλοι χρειαζόμαστε διευκρινίσεις κάποια στιγμή.

Μην Ξεχνάτε: Η συμμετοχή σας στην συζήτηση είναι σημαντική!

Illustration by Blanca Gomez

Ευαγγελία Δ. Σούπη
Λογοθεραπεύτρια
Κομνηνών 39 και Χασιώτη
Ιωάννινα
evageliasoupi@gmail.com