10 + 1 Κόλπα Μνήμης για Παιδιά με Διάσπαση Προσοχής και Μαθησιακές Δυσκολίες

Συχνά τα παιδιά με Διαταραχή Ελειμματικής Προσοχής-Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ) και Μαθησιακές Δυσκολίες (ΜΔ) δυσκολεύονται να θυμηθούν και ανακαλέσουν πληροφορίες που έχουν διδαχθεί. Υπάρχουν τρόποι να ενισχύσουμε τις δεξιότητες μνήμης των παιδιών αυτών δημιουργώντας οπτικές, ακουστικές και εννοιολογικές συσχετίσεις μεταξύ τμημάτων των πληροφοριών. Κάπως έτσι:

#1. Σχηματίζουμε ή δημιουργούμε ζωντανές εικόνες των πληροφοριών που πρέπει να απομνημονευθούν.
Διανθίζουμε τις εικόνες με υπερβολή, συναίσθημα, δράση, χρώμα: όσο πιο έντονες, πιο γελοίες τόσο το καλύτερο. Η τεχνική βρίσκει άμεση εφαρμογή στα μαθήματα ιστορίας, φυσικής, θρησκευτικών, βιολογίας αλλά και στην ορθογραφία (εικονογραφική μέθοδος).

#2. Ενημερώνουμε το παιδί ότι πρόκειται να του δώσουμε πολύ σημαντικές πληροφορίες.
Του τονίζουμε τι πρέπει να προσέξει με εντολές και οπτικά βοηθήματα (μαρκαδόρους, post-it, σημειώσεις)

#3. Διδάσκουμε ευρηματικά ακρωνύμια, ακροστιχίδες και παραλλαγές.
Ένα από τα πιο δημοφιλή είναι φτιαγμένο από τα ονόματα των ιδρυτών της Φιλικής Εταιρείας (Εμμανουήλ Ξάνθο, Νικόλαο Σκουφά, Αθανάσιο Τσακάλωφ): "Ξανθό Τσακάλι με Σκούφο στο κεφάλι".

#4. Προσαρμόζουμε τις πληροφορίες στην ζωή και τις εμπειρίες του.
 Χρησιμοποιούμε χάρτη στην γεωγραφία, του θυμίζουμε τραγούδια σχετικά, χρησιμοποιούμε καραμέλες ή παιχνίδια για να του περιγράψουμε τις μαθηματικές έννοιες και πράξεις.

#5. Ενισχύουμε τις αισθήσεις του.
Εάν μαθαίνει τα γράμματα ή ορθογραφία του δίνουμε απτικά ερεθίσματα: γράφει με το δάχτυλο σε άμμο, σε γυαλόχαρτο, ακολουθεί γραμμές και φτιάχνει γράμματα σχηματικά με διαφορετικά υλικά. Αποτελεσματική τεχνική για μικρά παιδιά και παιδιά που μαθαίνουν ξένη γλώσσα.

#6. Δραματοποιούμε και Δραστηριοποιούμαστε.
Κάνουμε παιχνίδια ρόλων με τις εξιστορήσεις που το δυσκολεύουν στο μάθημα της ιστορίας, των θρησκευτικών (πχ. κρεμούμε καρτέλα που γράφει "Μεσολόγγι" στην πόρτα του δωματίου του και μοιράζουμε τους ρόλους, φτιάχνουμε το σκηνικό και δραματοποιούμε την Έξοδο του Μεσολογγίου κάνοντας ερωτήσεις και αναφέροντας σημαντικά στοιχεία). Απλούστερα, του δίνουμε να αντιγράψει τα καίρια σημεία του μαθήματος.

#7. Χρησιμοποιούμε ρυθμό και μελωδία για να διδάξουμε σειρές και αλληλουχίες.
Βοηθούμε την απομνημόνευση οποιασδήποτε λίστας (νομοί, χημικά στοιχεία του περιοδικού πίνακα, προπαίδεια κλπ) χρησιμοποιώντας ρυθμό, φτιάχνοντας τραγούδια ή ποιήματα.

#8. Χρησιμοποιούμε χιούμορ.
Όταν μαθαίνουμε άγνωστες λέξεις απλώς τις συσχετίζουμε με κάτι αστείο, ένα σκηνικό, μία άλλη λέξη, μία εμπειρία.

#9. Συνεργαζόμαστε.
Ζητούμε από τον δάσκαλο να ενισχύσει την χρήση των βοηθημάτων μνήμης που βλέπουμε ότι βοηθούν το παιδί. Συζητάμε μαζί του και βρίσκουμε τρόπους που μπορεί να χρησιμοποιήσει τα κόλπα στην τάξη.

#10. Μετά το μάθημα ζητούμε από το παιδί να αναφέρει αυτά που θυμάται.
Ζητούμε να το κάνει όσο πιο γρήγορα μπορεί ώστε να να βελτιώσουμε την ανάκληση.

#11. Ερευνούμε.
Προσέχουμε ποιες τεχνικές μνήμης χρησιμοποιεί ήδη το παιδί και τις ενισχύουμε. Είναι πολυ πιθανό ένα μεγάλο παιδί να έχει αναπτύξει μόνο του κάποια κόλπα που το βοηθούν να θυμάται. Τα επεκτείνουμε και βοηθούμε όσο και όπου επιτέπεται.

Ευαγγελία Δ. Σούπη

Λογοθεραπεύτρια

Κομνηνών 39 και Χασιώτη

Ιωάννινα

evageliasoupi@gmail.com

  Additional Reading

1. Sandra Rief (2005) How to Reach & Teach Children with ADD/ADHD, Second Edition, San Francisco: Jossey Bass
2. Sandra Rief (2008)The ADD/ADHD Checklist: A Practical Reference for Parents & Teachers, Second Edition.San Francisco: Jossey Bass

Ας μιλήσουμε για αυτούς που δεν μιλούν: Εκλεκτική Αλαλία

Η εκλεκτική αλαλία (selective mutism) είναι ένα ζήτημα που αξίζει την προσοχή μας. Κι αυτό γιατί εντοπίζεται σε παιδιά. Σε παιδιά που δεν μιλούν αλλά έχουν ανάγκη να επικοινωνήσουν. Η εκλεκτική αλαλία αφορά περίπου 1 στα 1000 παιδιά που ζητούν ψυχολογική στήριξη, αλλά νέες έρευνες αναφέρουν ότι η συχνότητα εμφάνισης είναι περίπου 17 στα 1000 παιδιά σχολικής ηλικίας (Bergman et al., 2002; Elizur & Perednik, 2003). Οι αριθμοί ποικίλλουν σε τόσο μεγάλο βαθμό καθώς πολύ συχνά η διαταραχή δεν διαγνώσκεται ή συγχέεται με κάποια άλλη.

Τι είναι η εκλεκτική αλαλία;

Σύμφωνα με το DSM-IV, μεταξύ των διαγνωστικών κριτηρίων για την εκλεκτική αλαλία περιλαμβάνονται τα εξής:

• Το παιδί δεν μιλά σε συγκεκριμένες καταστάσεις, περιβάλλοντα ή μεταξύ συγκεκριμένων ανθρώπων/ ομάδων ανθρώπων. Ωστόσο, το παιδί μιλά σε άλλες καταστάσεις στις οποίες αισθάνεται άνετα.

• Η δυσκολία του παιδιού να μιλήσει επηρεάζει αρνητικά την ικανότητά του/ της να λειτουργήσει σε εκπαιδευτικά ή/ και κοινωνικά περιβάλλοντα.

• Η εκλεκτική αλαλία του παιδιού επιμένει για περισσότερο από έναν μήνα και δεν είναι αποτέλεσμα άλλης διαταραχής της επικοινωνίας

Τα παιδιά με εκλεκτική αλαλία μπορεί να εμφανίζονται πεισματάρικα, χειριστικά και ασεβή εξαιτίας του γεγονότος ότι δεν μπορούν να μιλήσουν σε στρεσογόνες καταστάσεις. Επίσης σε κάποια περίπτωση μπορεί να αγχωθούν τόσο πολύ ώστε να εμφανίσουν χαρακτηριστικά όπως πάγωμα, τρέμουλο, να μην μπορούν να μιλήσουν και να διακόψουν την βλεματική επαφή.

Πώς να βοηθήσετε ένα παιδί με εκλεκτική αλαλία;

Η Jessica Chase, M.A. CCC-SLP προτείνει τεχνικές και συμβουλές για να μπορέσουμε να βοηθήσουμε παιδιά με εκλεκτική αλαλία στο σχολικό περιβάλλον ή στο σπίτι.

1. Αναπτύξτε μία αρμονική σχέση με το παιδί. Περάστε χρόνο μαζί του και μάθετε τι του αρέσει και τι όχι, διασκεδάστε μαζί του και περάστε και χαλαρωτικές στιγμές.

2. Μην πιέσετε το παιδί να μιλήσει. Μην το καλοπιάνετε, μην το δωροδοκείτε, μην το ξεχωρίζετε, μην απαιτείτε, μην επιβραβεύετε, μην απειλείτε ή μην τιμωρείτε το παιδί επειδή μίλησε ή δεν μίλησε.

3. Πείτε στο παιδί ότι θα μπορέσει να μιλήσει όταν είναι έτοιμο. Ακόμη και αν δεν περιμένουμε άμεση ανταπόκριση από την αρχή, αυτός είναι ο στόχος της θεραπείας. Η Dr Elsa Shipon-Blum αναφέρει ότι υπάρχουν διαφορετικά στάδια επικοινωνίας μέχρι να επιτευχθεί η ομιλία {Στάδιο 0: Καμία ανταπόκριση/ καμία έναρξη/πάγωμα, Στάδιο 1: Μη λεκτική επικοινωνία-ανταπόκριση μέσω νοημάτων/ κουνήματος του κεφαλιού/ γραφής/ σήκωμα χεριού, Στάδιο 2: Λεκτική επικοινωνία-προσπάθεια για να κερδίσει προσοχή μέσα από ήχους/ βογκητά/ ψιθύρισμα}. Βεβαιωθείτε ότι το παιδί γνωρίζει ότι ο στόχος είναι να μιλήσει τελικά χωρίς άγχος, αλλά μην το ζορίζετε.

4. Ενημερώστε τους υπόλοιπους για την εκλεκτική αλαλία. Συζητήστε με τα σχετιζόμενα με το παιδί άτομα (εκπαιδευτικοί, γονείς, συγγενείς, φίλοι κλπ) τι είναι η εκλεκτική αλαλία, πώς να επικοινωνούν με το παιδί και πώς να το βοηθήσουν να να κερδίσει από τήν επικοινωνία αυτή χωρίς την πίεση της ομιλίας. 

5. Μάθετε τις καταστάσεις στις οποίες το παιδί αισθάνεται άνετα και εκείνες που νιώθει άβολα να μιλήσει. Εφόσον ξεχωρίσετε πότε νιώθει άνετα να μιλήσει και πότε όχι, έχετε κάνει το πρώτο βήμα. Δημιουργήστε καταστάσεις στις οποίες το παιδί αισθάνεται καλά και σταδιακά προσθέστε στοιχεία ή άτομα σε ένα ασφαλές περιβάλλον για να ενθαρρύνετε την επικοινωνία.

6. Δημιουργήστε μία δομημένη ρουτίνα. Μη δομημένες καταστάσεις μπορεί να προκαλέσουν άγχος στο παιδί με εκλεκτική αλαλία. Ενημερώστε το παιδί για τυχόν αλλαγές στην ρουτίνα, για επισκέπτες κλπ.

7. Καθορίστε ένα ασφαλές μέρος. Φτιάξτε μία "φωλιά" στο σπίτι ή στην τάξη, έναν χώρο ασφάλειας για το παιδί (ένα πουφ, ένα σκαμπο κλπ), όπου θα μπορεί να πηγαίνει για να κάνει διάλειμμα.

8. Διδάξτε στρατηγικές. Δείξτε στο παιδί πώς να χρησιμοποιεί μέσα όπως μπλοκάκια, οπτικά βοηθήματα (κάρτες, pads κλπ), να σκέφτεται τις απαντήσεις, να ζητά περισσότερο χρόνο από τον δάσκαλο όταν το χρειάζεται. Ενημερώστε εκ των προτέρων το παιδί όταν σκοπεύετε να το ρωτήσετε κάτι ώστε να έχει χρόνο να το σκεφτεί. 

9. Μην εξαναγκάσετε το παιδί να μιλήσει ως μέρος κάποιας εργασίας. Επιβραβεύστε την γραπτή εργασία και επιτρέψτε του να χρησιμοποιήσει χειρονομίες ή μη λεκτική επικοινωνία για να πει το μάθημα ή να απαντήσει σε ερωτήσεις. 

10. Ποτέ μην αφήνετε άλλους να μιλούν αντί για το παιδί. Μερικές φορές δεν πειράζει να αφήνετε κάποιον φίλο του να μιλήσει αντί για το παιδί με εκλεκτική αλαλία εφόσον ο ίδιος/ η ίδια του το επιτρέψει ή του ψιθυρίσει. Είναι καλύτερο να μιλήσει "δι'αντιπροσώπου" παρά να μην μιλήσει καθόλου. Ωστόσο εάν κάποιο παιδί ή ενήλικας διαρκώς πετάγεται για να απαντήσει αντί για το παιδί, δείξτε του ότι το παιδί με την εκλεκτική αλαλία μαθαίνει να χρησιμοποιεί την φωνή του και θα σας πει μόνο του τι χρειάζεται.

Προσαρμοσμένος τίτλος και κείμενο από Put Me Back Together

Image via Dana Willis natural light photography

Μετάφραση-Προσαρμογή 

Ευαγγελία Δ. Σούπη

Λογοθεραπεύτρια

Κομνηνών 39 και Χασιώτη

Ιωάννινα

evageliasoupi@gmail.com

Βιβλιογραφία:

1. Shipon-Blum, E. (2002). Understanding selective mutism as a communication anxiety disorder. Retrieved from http://www.selectivemutism.org/resources/library/SM_General_Information/Stages_of_Communication_Comfort.pdf

2. Elizur Y., Perednik R. Prevalence and description of selective mutism in immigrant and native families: A controlled study. (2003) Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 42 (12), pp. 1451-1459.

3. Bergman R.L., Piacentini J., McCracken J.T. Prevalence and Description of Selective Mutism in a School-Based Sample. (2002) Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 41 (8), pp. 938-946.

Η ένταξη μη λεκτικών παιδιών με διάχυτη αναπτυξιακή διαταραχή σε κανονικό σχολικό πλαίσιο με παράλληλη στήριξη

Πολλοί γονείς παιδιών που βρίσκονται στο φάσμα της διάχυτης αναπτυξιακής διαταραχής και δεν έχουν καταφέρει να αναπτύξουν λεκτική επικοινωνία βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα ιδιαίτερα δύσκολο ερώτημα: Να πάμε σε κανονικό ή σε ειδικό σχολείο; 

Σαφώς και η απάντηση σε αυτό το δύσκολο ερώτημα δεν είναι εύκολη και εξαρτάται από πολλά πράγματα, αφού κάθε παιδί είναι ξεχωριστό. Για την ένταξη ενός μη λεκτικού παιδιού με ΔΑΔ σε κανονικό σχολικό πλαίσιο δεν παίζει ρόλο μόνο το αν είναι λεκτικό ή όχι, και κατά την προσωπική μας άποψη κακώς οι αρμόδιοι φορείς του υπουργείου Παιδείας έχουν αυτό το κριτήριο ως βασικό για την γνωμάτευση που θα δώσουν. Υπάρχουν παιδιά που δεν είναι λεκτικά κι όμως με την βοήθεια Εναλλακτικών ή Υποστηρικτικών Συστημάτων Επικοινωνίας μπορούν να ενταχθούν σε κανονικό πλαίσιο με παράλληλη στήριξη. Ένα παιδί, λοιπόν, με ΔΑΔ μπορεί και έχει δικαίωμα να ενταχθεί σε κανονικό σχολικό πλαίσιο είτε έχει είτε δεν έχει λεκτική επικοινωνία.

Τι όμως είναι αυτό που μπορεί να βοηθήσει ένα μη λεκτικό παιδί να ενταχθεί σε κανονικό σχολείο και πώς θα πρέπει να δομηθεί το πρόγραμμα του;

Το πρώτο μέλημα γονέων και ειδικών είναι το παιδί αυτό, από πολύ μικρή ηλικία, να έχει μπει σε ένα αποκαταστασιακό πρόγραμμα που θα στοχεύει, αν το παιδί έχει την ικανότητα, στην επικοινωνία. Κι όπως είπαμε και στο προηγούμενο τεύχος η επικοινωνία δεν είναι μόνο ο λόγος. Το παιδί θα πρέπει από πολύ μικρή ηλικία να έχει εκπαιδευτεί σε ένα Εναλλακτικό ή Υποστηρικτικό Σύστημα Επικοινωνίας και η χρήση αυτού να έχει γενικευτεί και στο σπίτι και στο σχολικό πλαίσιο. Το παιδί θα πρέπει να έχει προετοιμαστεί για αυτή την είσοδο έχοντας δουλέψει σε ειδικές ομάδες με άλλα παιδιά. Το Εναλλακτικό ή Υποστηρικτικό αυτό Σύστημα θα πρέπει να έχει τροποποιηθεί ώστε να μπορεί να είναι λειτουργικό μαθησιακά. Από εκεί και πέρα οι ειδικοί που δουλεύουν με το παιδί είναι αυτοί που θα καθοδηγήσουν τόσο τους γονείς όσο και το σχολικό πλαίσιο ώστε να αποδεχθεί την χρήση του Συστήματος από το παιδί. Η δουλειά αυτή θα πρέπει να γίνει ομαδικά. Οι θεραπευτές του παιδιού θα πρέπει να επισκεφτούν το σχολικό πλαίσιο αφού πρώτα πάρουν την άδεια από τον αρμόδιο σχολικό σύμβουλο και να εκπαιδεύσουν τους δασκάλους των παιδιών. Θα πρέπει να βρίσκονται σε συνεχή επικοινωνία με το σχολικό πλαίσιο και να έχουν φτιάξει από κοινού ένα ατομικό εκπαιδευτικό πλάνο για το παιδί με μόνο στόχο την καλύτερη εκπαίδευση του. Θα πρέπει να προσαρμόζουν το σύστημα επικοινωνίας του παιδιού σε σχέση με το ατομικό εκπαιδευτικό του πρόγραμμα και να είναι σε θέση να δίνουν άμεσες λύσεις στους δασκάλους για την ομαλή λειτουργία του τμήματος. Σε όλη αυτή την διαδικασία λοιπόν θα πρέπει θεραπευτές και εκπαιδευτικοί να είναι μία ομάδα. 

Σε περιπτώσεις όπου το ειδικό εκπαιδευτικό προσωπικό που θα λειτουργήσει παράλληλα, διαλέξουν οι γονείς, να είναι ιδιωτικό, οι θεραπευτές του παιδιού θα πρέπει να είναι σε θέση να βρουν στους γονείς ειδικό εκπαιδευτικό. Ο ειδικός εκπαιδευτικός θα πρέπει να έχει εκπαιδευτεί από τους θεραπευτές του κέντρου και να εποπτεύεται συστηματικά από αυτούς. Η ένταξη και η παράλληλη στήριξη για να λειτουργήσει σωστά θα πρέπει να γίνει και σωστά. 

Η έως τώρα εμπειρία μας άλλωστε μας έχει δείξει ότι υπάρχουν παιδιά που μέσα από την Χρήση Εναλλακτικών ή Υποστηρικτικών Συστημάτων Επικοινωνίας έχουν καταφέρει και να ενταχθούν ομαλότατα σε κανονικά σχολικά πλαίσια καθώς επίσης και να ακολουθήσουν με τον δικό τους ρυθμό το αναλυτικό πρόγραμμα μάθησης.
Θα πρέπει οι ειδικοί που δουλεύουν με το παιδί σε αποκαταστασιακό πρόγραμμα να έχουν κάνει τις σωστές επιλογές και να κρίνουν αντικειμενικά εάν το παιδί θα το βοηθήσει το κανονικό πλαίσιο ή όχι. Άλλωστε υπάρχουν και παιδιά που έχουν ανάγκη να εντάσσονται σε ειδικά πλαίσια και μπορούν να καταφέρουν πολλά μέσα σε αυτά.
Η μάθηση είναι δικαίωμα όλων. Ας αφήσουμε τα παιδιά να μας εκπλήξουν με τις δυνατότητες τους. Ας προσπαθήσουμε να τους παρέχουμε ολοκληρωμένη βοήθεια για να επιτύχουν αυτό που και εμείς οι ίδιοι οι θεραπευτές και οι γονείς πολλές φορές δεν πιστεύουμε.

Αυτούσιος Διάλογος μέσω Η/Υ μη λεκτικού παιδιού που φοιτεί σε ειδικό πλαίσιο με τον θεραπευτή του:
Θεραπευτής: Καλησπέρα. Τι έκανες σήμερα το πρωί;
Παιδί: Πήγα στο σχολείο της μαμάς.
Θεραπευτής: Και πως πέρασες στο σχολείο της μαμάς;
Παιδί: Πολύ ωραία.
Θεραπευτής: Σου άρεσε πιο πολύ από το δικό σου σχολείο;
Παιδί: Ναι. Εκεί είδα περισσότερα βιβλία. Μαθαίνεις πιο πολλά πράγματα.
Θεραπευτής: Θα ήθελες να πηγαίνεις εκεί σχολείο.
Παιδί: Ναι.

Γαλανού Σταυρούλα

Λογοθεραπεύτρια

Λόγου Ίασις-Γαλανού Σταυρούλα

Αθανασίου Διάκου 26, Ελληνικό

logou_iasis@hotmail.com